تبلیغات
تبلیغات متنی
محبوبترینها
ساقدوش کیست ؟ | وظیفه ساقدوش در مراسم عقد و عروسی چیست ؟
قایقسواری تالاب انزلی؛ تجربهای متفاوت با چاشنی تخفیف
چگونه ویزای توریستی فرانسه را بگیریم؟
معرفی و فروش بوته گرافیتی ریخته گری
بهترین بروکر برای معاملات فارکس در سال 2024
تجربه رانندگی با لندکروز در جزیره قشم؛ لوکسترین انتخاب
اکسپرتاپ: 10 شغل پردرآمد برای مهاجران کاری در کانادا
بهترین سایتهای خرید تیک آبی رسمی اینستاگرام در ایران
صفحه اول
آرشیو مطالب
ورود/عضویت
هواشناسی
قیمت طلا سکه و ارز
قیمت خودرو
مطالب در سایت شما
تبادل لینک
ارتباط با ما
مطالب سایت سرگرمی سبک زندگی سینما و تلویزیون فرهنگ و هنر پزشکی و سلامت اجتماع و خانواده تصویری دین و اندیشه ورزش اقتصادی سیاسی حوادث علم و فناوری سایتهای دانلود گوناگون
مطالب سایت سرگرمی سبک زندگی سینما و تلویزیون فرهنگ و هنر پزشکی و سلامت اجتماع و خانواده تصویری دین و اندیشه ورزش اقتصادی سیاسی حوادث علم و فناوری سایتهای دانلود گوناگون
آمار وبسایت
تعداد کل بازدیدها :
1815054575
![archive](https://vazeh.com/images/2archive.jpg)
![نمایش مجدد: نويسنده: رضا داورى اردكانى تاريخ و فلسفه تاريخ refresh](https://vazeh.com/images/refresh.gif)
نويسنده: رضا داورى اردكانى تاريخ و فلسفه تاريخ
واضح آرشیو وب فارسی:فارس: نويسنده: رضا داورى اردكانى تاريخ و فلسفه تاريخ
خبرگزاري فارس:در تفكر دينى ما بشر فقير و نيازمند است و خداوند هرگز او را به خود وانمىگذارد و اين به خود وانگذاشتن، مستلزم جارى بودن حكمت الهى در تاريخ است. اينكه تاريخ بشر بر طبق حكمتى جريان دارد و اهل خشيت و حكمت، اين حكمت را در مىيابند و از عبرتها درس مىآموزند، ريشه در تفكر دينى دارد.
![](http://media.farsnews.com/Media/8303/Images/jpg/A0046/A0046022.jpg)
از دانشمند عزيز صاحبدلى كه مرا به نوشتن اين مقاله تشويق كرد، بسيار متشكرم؛ زيرا اين دعوت و تشويق نه فقط موجب شد كه بعد از مدتهادوباره زمانى ـ هر چند كوتاه ـ به مطالعه در نهجالبلاغه بپردازم و جان و دل را از عطر و نشاط آن معطر سازم، بلكه مرا برانگيخت كه به بعضى شروح نهجالبلاغه و كتابهايى كه درباره على ـ عليه السلام ـ و كلمات و سخنان او نوشتهاند، رجوع كنم. درباره اين بزرگ، بسيار نوشتهاند و البته صاحبان اين نوشتهها همگى صاحبنظر و محقق نبودهاند. مردى كه صاحب ولايت عظما است، هركس به او اندكى نزديك شود، از بزرگيش دچار هيبت مىشود و در دل نسبت به او احترام و محبت حس مىكند. طبيعى است كه ذكر جميلش در افواه همه باشد و هركس ميل كند كه چيزى راجع به او بگويد يا بنويسد . به اين جهت در مورد حضرت على ـ عليه السلام ـ بسيار سخنها گفته شده و در مجموعه اين گفتهها همه گونه سخن از سنجيدهترين و سزاوارترين سخنها تا حرفهاى معمولى و سطحى مىتوان يافت و اين از يك جهت شادىبخش و ستايشانگيز است، و از سوى ديگر تأسفآور و مايه دريغ. اگر بعضى از اين نويسندگان حسن نيت و قصد اظهار ارادت نداشتند، مىتوانستيم آنان و ناشران نوشتهها و گفتههايشان را ملامت كنيم كه چرا لا اقل درنيافتهاند و نگفتهاند كه قصد اظهار ارادت داشته و ران ملخ به حضرت سليمان پيشكش مىكنند.
آيا نوشته من نيز يكى از آنها است؟ اميدوارم كه اين وجيزه ناچيز در بارگاه فضل و كرمش نامقبول نيفتد. نكتهاى كه بايد ذكر شود اين است كه مضمون اين نوشته در آثار متقدمان ظهور تفصيلى ندارد و اگر مطرح شده بر كنار از بعضى سوء تفاهمها نبوده است و به اين جهت نتوانستهام چنانكه رسم است به تتبع و رعايت رسوم و شرايط آن بپردازم و به اين جهت توقع دارم كه اين يادداشت را با ملاكهاى روش تتبع نسنجند كه بر شرمساريم افزوده مىشود . نوشته من در حقيقت نه تتبع است، نه گزارش؛ بلكه جستوجويى است از روى دلبستگى و وسواس براى درك نگاه تاريخى نهجالبلاغه و مخصوصا متضمن درخواستى است از فرمانرواى ملك سخن و راهگشاى طريق هدايت كه نويسنده اين سطور را راهى به درك معناى دشوار تاريخ در نهجالبلاغه بنمايد و او را از زمره محرومان بيرون آورد.
در مطالعه نهجالبلاغه متن عربى را با چهار و گاهى پنج ترجمه از ترجمههاى متأخر پيش رو داشتهام؛ اما در نقل مطالب بيشتر از ترجمه استاد دكتر سيد جعفر شهيدى استفاده كردهام .
تاريخ و عبرت در كلمات و سيره امام على(ع) مقالهاى كه پيش روى شما است، متضمن سير اجمالى در كلمات مولاى متقيان و اميرمؤمنان، حضرت على ـ عليهالسلام ـ درباره تاريخ است. پژوهندهاى كه با چنين قصدى در كلمات آن بزرگ نظر مىكند، به نكات بديع بسيار برمىخورد كه مىتوان آنها را گوهرهاى تذكر تاريخى دانست. مرد خدا در هرچه نظر مىكند و مىبيند، در آن جلوه خدا مىبيند و از حوادث روزگار درس عبرت مىآموزد؛ اما نه مرد خدا بودن يا مرد خدا شدن آسان است و نه بخت ديده عبرتبين، يار همه كس مىشود. ما چيزها را مىبينيم و مىپنداريم كه چون چشم داريم مىبينيم و داشتن چشم براى ديدن و ديدار كافى است. درست است كه ما با چشم مىبينيم و اگر چشم نداشتيم اشياى ديدنى و محسوس را نمىديديم، اما ديدن چشم صرف يك امر مكانيكى و فيزيولوژيك نيست و اگر چنين بود بيننده با آن چيزى دريافت نمىكرد؛ يا همه بينندگان هرچه را مىديدند يكسان درك مىكردند. اصلا ديدن و شنيدن را نحوه بستگى و تعلق ما و نظم سخن و عالمى كه در آن بسر مىبريم، راه مىبرد. به سخن بلند مولاى موحدان بينديشيم كه فرمود: ما رأيت شيئا الا و رأيتالله قبله. آنكه پيش از ديدن با چشم تن، چشم دل باز نكرده است، چيزى نمىبيند و اگر ببيند امور پراكنده و آشفته و آشوب مىبيند. ديدن چشم را ادراكى مقدم بر آن راه مىبرد كه ملاصدرا از آن به «ادراك بسيط» تعبير كرده است. نظير اين ادراك در پديدارشناسى معاصر هم مورد توجه قرار گرفته است و در حقيقت با وجود و عدم اين درك بسيط است كه گروهى از مردمان، اهل ذكر مىشوند و مردمى ديگر در غفلت مىمانند يا غفلت و تذكر در اوقات و زمانهاى تاريخى يك قوم كمتر و بيشتر مىشود. اشخاص هم، چون به حوادث و پيشآمدها مىنگرند، آنها را يكسان درك نمىكنند؛ يعنى اگر دل عبرت بين نباشد، ديده نيز عبرت بين نمىشود.
هان اى دل عبرتبين از ديده عبر كن هان / ايوان مدائن را آيينه عبرت دان
1. كيست كه دل عبرت بين دارد؟ قبل از اين كه به اين پرسش بپردازيم، بايد تصريح شود كه قرار نيست از فلسفه تاريخ حضرت على(ع) بحث شود و آن بزرگ در عداد فلاسفه تاريخ قرار گيرد؛ زيرا نكات نهجالبلاغه و به طور كلى كلمات علوى ـ و يا هر روايتى كه از ائمه دين نقل شده است ـ سخن هدايت است، نه زبان عبارت ارباب علوم رسمى. نهجالبلاغه سراسر درس تذكر و عبرت است. هر درس تذكرى، فلسفه تاريخ نيست. قصد صاحب بزرگ آن نيز تدوين فلسفه تاريخ و هيچ علم خاص ديگر نبوده است. البته مولا فرموده است كه «خبر گذشته و آينده و احكام ناظر بر روابط كنونى جامعهتان در قرآن موجود است» (1) . با وجود اين، نه قرآن و نه نهجالبلاغه، كتاب فلسفه نيستند. حضرت على(ع) هم نخواسته است فلسفه تاريخ تدوين كند؛ بلكه او دل عبرتبين داشته و با مرگ كه تقدير همه آدميان است، انس يافته و با اين انس گذشته و گذشتگان را مىديده و در موقع و مقام ولايت مقتداى اهل نظر و بصيرت و اعتبار شده است.
آنها كه مىگويند علم با تجربه به دست مىآيد، درست مىگويند؛ اما اگر اين گفته را بر فرض وجود بشرى كه حقيقت وجودش لوح پاك و عارى از هر نقش است، استوار كنند، راهشان به بنبست مىرسد. آدمى لوح پاك و نانوشته نيست و حتى اگر لوحى باشد كه بر آن چيزى حك نشده باشد، آن لوح آمادگى و استعداد خاص دارد و لااقل اثر تجربه مىتواند در آن حك شود، يا بهتر بگوييم تجربه در اين لوح معنى مىشود؛ زيرا تجربه قبل از فهم نيست و اگر فهم نباشد، تجربه صورت نمىبندد. حوادث تاريخ هم براى كسى تجربه مىشود كه از پيش فهمى از تاريخ داشته باشد. اين فهم، فهم هيچ حادثه مشخص و معينى نيست، بلكه درك بسيط و غيرحصولى اين معانى است كه: .1 ما اهل عهد و پيمانيم و اگر عهد مىشكنيم باز آن را تجديد مىكنيم؛ 2. زندگى دنيوى زندگى با مرگ است و ما با مرگ زندگى مىكنيم؛ .3 ما وقتى با ياد مرگ تنها مىشويم، از حوادث تاريخ بهتر مىتوانيم درس بياموزيم. ما در روز الست پيمان بستهايم كه جز پروردگار حقيقى خود را نپرستيم، اما اينجا يعنى زمين جايگاه آزمايش و دار بلا و ابتلا است. چنانكه خداوند چون آدم را آفريد و به فرشتگان امر كرد كه او را سجده كنند و شيطان با استكبار از اطاعت فرمان سرباز زد، آدم را در سرايى جاى داد كه ابزار زندگيش را كامل و جايگاهش را ايمن ساخته بود و او را در خصوص ابليس و دشمنى ريشهدارش هشدار داد؛ اما سرانجام ابليس به دام فريبش آورد. يقين او را به شك و در نهايت نشاط وى را به دلهره و ترس بدل كرد و با فريبكارى ابليس، آدم به دام پشيمانى فرو افتاد. با اين همه خداوند سبحان در توبه را به روى آدم گشوده گذاشت. تا از آن تنگنا و بنبست گريزگاهى بيابد و راه نجاتى بجويد و كلمه رحمتش را به او آموخت و بازگشتش را به بهشت وعده فرمود . سپس او را به سراى گرفتارى و آزمون و دنياى زاد و زايش فرود آورد و از آن وقت در حق او اين سخن بلند درست آمد كه: چكند كز پى دوران نرود چون پرگار
هر كه در دايره گردش ايام افتاد در پيام نخستين روز خلافت فرمود: «آن كس كه با ديده عبرت به سرنوشت گذشتگان بنگرد، پرهيزگار مىشود و هرگز در پى بدى و ناسازگارى نمىرود .» (2) و در وصف و صفت دهر، مرگ را دخيل كرده است: الدهر يخلق الابدان و يحدد الآمال و يقرب المنيه و يباعد الامنيه من ظفر به نصب و من فاته تعب؛ «روزگار پوشاننده بدنها، محدودكننده آرمانها، نزديك آورنده مرگها، و دوركننده آرزوها است. كاميابىهاى ماديش رنجآورند و ناكامىهايش خستگى زا.» (3) نيز از قومى و مردمى ياد مىكند كه مرگ تن خود را بزرگ مىشمارند و خود بيش از هر چيز بزرگ شمار مرگ قلبهاى زنده خويشند (4) اين مرگ، آگاهى مردى را كه مىگفت: «پسر ابىطالب از مرگ بىپژمان است، بيش از آنچه كودك پستان مادر را خواهان است (5) » مستعد آشنايى با راههاى آسمان و آينده ساخته بود. اين جان مستعد همزمان حضرت مصطفى (ص) و هم عهد نزول قرآن كه از پيامبر درس آموخت، نه فقط آموزگار و مفسر قرآن، بلكه قرآن ناطق و متحقق شد. مولاى موحدان از قرآن آموخت كه علم و عبرت و خشيت و حكمت ملازم و به هم بستهاند. در اين گفته دقيق دقت فرماييد: «يقين را نيز چهار شعبه است: نگرشى به زيركى، رسيدن به دقائق حكمت، پند گرفتن از گذشت روزگار و نگهداشتن روش اسلاف. آن كس كه نگرش زيركانهاش بود به دقايق حكمت دست يابد و آنكه به دقايق حكمت دست يابد، سيرت [عبرت] روزگار را بشناسد و آنكه سيرت روزگار را بشناسد، چنان است كه با اسلاف بسته است.» (6) در نامه به امام حسن(ع) نيز اين نكته را دوباره مورد تأكيد قرار داد و فرمود: «اگر من به اندازه تمامى نسلهاى گذشته عمر نكردهام، در كار و كردار آنان نظر كردهام و در اخبارشان انديشيدهام و در آثارشان سير كردهام؛ چنانكه گويى يكى از آنان شدهام.» (7) و در خطبه 16 فرمود: «... آنكه عبرتهاى روزگار او را آشكار شود و از آن پند پذيرد و از كيفرها كه پيش چشم او است، عبرت گيرد، تقوا او را نگاه دارد.» (8) نيز در خطبه 361 با استناد به آيه مباركه ان فى ذلك لعبرة لمن يخشى (نازعات، آيه 26) همه موجودات و حوادث را نشانه عبرت مىبيند و البته بزرگترين عبرتها در نظر او سرگذشت مردمى است كه بستگى به دنيا آنها را مست غرور كرده است؛ يعنى از وضع خود غافلند و نمىدانند كه فريفته دنيا شدهاند. حضرت مولا در شرح آيه ما غرك بربك الكريم، وضع ما را در دنيا اين چنين وصف كرده است: راستش را مىخواهى دنيا هرگز تو را نفريفت؛ اما تو بودى كه فريفته آن شدى. او اندرزهاى گرانبهايش را در دسترس تو گذاشت و از برابرى و انصاف آگاهت ساخت؛ ولى تو به آنها پشت پا زدى. دنيايى كه پيوسته درد و ناراحتى تن و كم شدن نيرو و كاهش توانايى را به تو يادآورى مىكند، راستگوتر و وفادارتر و بالاتر از آن است كه تو را بفريبد. يا اين كه فريفتهات سازد و بعد دچار رنج و شكنجهات كند. اگر با دنيا در خانههاى خالى و جامانده و ديار فراموششده و وامانده روبهرو شوى، هر آينه مىبينى كه چون رفيقى شفيق و يارى دلسوز به تو يادآورىهاى درست و سودمند مىنمايد و هميشه پندهاى رسا و گرانبها بر آنها مىافزايد. (9) نكات ظريفى در اين كلمات درج است كه آدمى را به حيرت و اعجاب وامىدارد. دنيا و زندگى و مرگ و تاريخ و حوادث در نگاه على ـ عليهالسلام ـ همان نيست كه به نظر مردم معمولى مىآيد؛ بلكه همه اينها در نظر آن بزرگ، آيينه حق است و اگر در آن حق را ببينند، آن شىء، حكم آموزگار پيدا مىكند. مفاهيمى مثل دنيا و زندگى بسته به اينكه در چه نسبتى وارد شوند، معناى متفاوت پيدا مىكنند؛ چنانكه به خود نظر كردن يا خودبينى، خوب و پسنديده نيست، اما گاهى بايد فارغ از غم دنيا و بود و نبود آن در آيينه وجود خويش نظر كرد و در غم خويش بود. اگر از ما و به خصوص از كسانى كه پرواى اخلاق دارند، بپرسند آيا غمخوار خويش بايد بود يا غم ديگران بايد خورد، دومى را سفارش مىكنند و مسلما در ساحت اخلاق، درست اين است كه به فكر ديگران باشيم؛ اما ساحتى مقدم بر اين ساحت اخلاقى وجود دارد كه اخلاق از آنجا مىرويد؛ آنجا بايد غمخوار خويش باشيم و با رجوع به آن ساحت است كه حافظ گفته است:
پيوند عمر بسته به مويى است هوشدار / غمخوار خويش باش غم روزگار چيست
در اينجا شايد شاعر نظر به احوالى داشته است كه انعكاس آن در آغاز نامه اميرمؤمنان به فرزندش امام حسن ـ عليهماالسلام ـ پيدا است. آنجا كه فرمود: آنچه آشكار از پشت كردن دنيا بر خود ديدم و از سركشى روزگار و روى آوردن آخرت بر خويش سنجيدم، مرا از ياد جز خويش باز مىدارد و به نگريستنم بدانچه پشت سر دارم نمىگذارد، جز كه من هرچند مردمان را غمخوارم، بيشتر غم خود را دارم. اين غمخوارى رأى مرا بازگردانيد و از پيروى خواهش نفسم بپيچانيد و حقيقت كار را برايم آشكار نمود. (10) مىبينيم كه نسبتى ميان غمخوار خويش بودن ـ بهمعناى تذكر به حقيقت وجود آدمى ـ و ادبار دنيا و اقبال آخرت وجود دارد. راستى چگونه مردى كه دنيا پيش چشم او از آب دهان بز بىمقدارتر بود، دنيا را ستايش مىكرد و سمت پندآموزى و راهنمايى به او نسبت مىداد. توجه كنيم كه دنياى بىمقدارتر از آب دهان بز و خوارتر از كفش كهنه، دنياى غرور فريفتگان است و به همين جهت مىفرمود: «دنياى شما پيش من... اما دنيايى كه آفريده خدا است و گذرگاه و وطن آدميان است، سراى خوبى است.» دنيا به خودى خود بد نيست، بلكه در نسبت با ما است كه بد يا خوب مىشود. اگر در نسبتى كه با آن داريم، حد و قدر آن را شناختيم، در آن صورت خانه ما و جايگاه آزمايش ما است؛ اما اگر انديشه اخلاد الى الارض وجود ما را مسخر كرد، دنيا مايه تباهى و زيانكارى ما خواهد بود. ما به دنيا آمدهايم كه از آن بيرون شويم . ما با ياد مرگ با دنيا نسبت درست برقرار مىكنيم. عبرت هم با شناخت اين نسبت، يعنى شناخت دنيا و با ياد مرگ ممكن و ميسر مىشود؛ اما مرگ چيزى نيست كه به آسانى وصف شود و دلهاى مردمان آن را دريابد و بپذيرد.
در خطبه 113 به مخاطبان خود ـ كه مردم سراسر تاريخند و نه صرف جمعى كه در مجلس او حاضر بودهاند ـ تذكر مىدهد كه ياد مرگ از دلهاى آنها رفته و جاى آن را آرزوهاى فريبنده گرفته است. به عبارت ديگر بستگى به اين جهان، آن جهان را از يادها برده است.
در اين جا اين پرسش پيش مىآيد كه با مقدم داشتن آخرت بر دنيا، تاريخ چه اهميتى مىتواند داشته باشد. انديشه تاريخى كه از قرن هيجدهم در اروپا پديد آمده و فلسفههاى تاريخ در زمينه آن روييده است، بيشتر جهانبين است و به آخرت ناظر نيست. اما اين نظر تاريخى در اصل دينى است و شايد در عالم دنيادارى هم گوياى سپنجى بودن جهان و نه حكايت دوام و پايدارى آن باشد. در اديان توحيدى كه كتاب آسمانى و پيامبر دارند، اين اصل جارى است كه خداوند آدميان را بدون راهنما نمىگذارد و در وقت مناسب پيامبران و سفيران خود را مىفرستد تا مردم را بشارت دهند و انذار كنند. پيامبران چنانكه عارفان گفتهاند، هر كدام مظهر يك يا چند اسم از اسماى الهىاند و پيامبر خاتم مظهر جميع اسماى الهى است و در هر عهد يا دورهاى، اسم يا اسمايى غالب و حاكم است. بنابراين قول هر عهدى صورت و حقيقت خاص دارد. علاوه بر اين، دين وعده نجات مىدهد و معتقدان و مؤمنان، اميد نجات و آمدن منجى دارند.
در تفكر دينى ما بشر فقير و نيازمند است و خداوند هرگز او را به خود وانمىگذارد و اين به خود وانگذاشتن، مستلزم جارى بودن حكمت الهى در تاريخ است. اينكه تاريخ بشر بر طبق حكمتى جريان دارد و اهل خشيت و حكمت، اين حكمت را در مىيابند و از عبرتها درس مىآموزند، ريشه در تفكر دينى دارد.
2. چرا و چه وقت پيامبران مبعوث مىشوند؟ گفتيم كه تاريخ در تفكر دينى و در نظر ارباب معرفت، تاريخ پيامبران و رسولان الهى است و با حادثه سكنا گزيدن حضرت آدم در زمين آغاز مىشود و با آمدن منجى آخر زمان پايان مىيابد. اينكه كسانى اين تلقى را نوعى يا صورتى از تاريخانگارى دانستهاند، درست نيست. البته تاريخانگارى برگرفته از نظر عهد عتيق و عهد جديد و قرآن مجيد و كلمات اولياى دين درباره تاريخ است؛ اما آن نگاه و نظر تاريخى دينى در فلسفه تاريخ و تاريخانگارى متأخر، از جوهر دينى و الهى خالى مىشود و وجهه بشرمدارى (اومانيسم) پيدا مىكند.
اگر توجه داشتن به آغاز و انجام كار بشر و اقوالى مانند اين كه صلاح و فساد صرفا صفت اشخاص نيست، بلكه عارض زمانه و تاريخ نيز مىشود، يا هر كارى مرهون وقت خاصى است و امثال اينها، در ذيل مذهب اصالت تاريخ قرار مىگيرد، بيشتر دينداران بايد مايل به مذهب اصالت تاريخ باشند؛ ولى اگر براى بيرون آمدن و رهايى از مذهب اصالت تاريخ نبايد از آغاز و انجام سخن گفت و به هيچ نظم و پيوستگى و ربط در تاريخ قائل نبود، به نظر مىرسد كه اعتقاد به تاريخانگارى بهتر از انكار آن است. ولى اينجا مقام رد و اثبات تاريخانگارى نيست، بلكه مىخواهيم نسبت ميان انسان و تاريخ را در كلمات و اشارات حضرت على ـ عليهالسلام ـ درك كنيم. اينكه آيا بحث از آغاز و پايان تاريخ، نوعى تاريخانگارى است، بايد در جاى خود بحث شود. اكنون سخن اين است كه ما حقيقت خود را در آغاز تاريخ و هنگام آمدن آدم ابوالبشر به زمين مىبينيم و مولاى متقيان چه خوب اين آغاز را تقرير فرموده و شرح داده است: چگونه شيطان، آدم ابوالبشر را فريفته تا يقين را به گمان بفروخته و آتش دودلى بر و بار عزم او را سوخته و شادمانى داده و بيم خريده، فريب خورده و پشيمانى كشيده تا خداوند در توبه به روى او گشوده و كلمه رحمت بر زبان او نهاده و بدو وعده بازگشت به جنت داده و او را درين سرا كه خانه رنج و امتحان است، فرود آورده است. (11) تاريخ با عهد پديد مىآيد و به يك معنا عهد همان تاريخ است. كسى كه عهد مىبندد، ممكن است عهد خود را بشكند. آدمى در روز الست عهد كرده است كه پروردگار خود را بپرستد، اما بشر اهل غفلت و فراموشى است و چه بسا در گردش زمان عهد را از ياد مىبرد. به اين جهت ارسال رسولان ضرورت پيدا مىكند: خداوند سبحان از فرزندان او (آدم) پيامبرانى برگزيد و اين هنگامى بود كه بيشتر آفريدگان از فطرت خويش بگرديدند و طومار عهد در نورديدند . حق او را نشناختند و برابر او خدايانى ساختند.... پس هرچند گاه پيامبرانى فرستاد و به وسيله آنان به بندگان هشدار داد تا حق ميثاق الست را بگذارند و نعمت فراموش كرده را به ياد آورند. (12) تاريخ در حقيقت تاريخ غفلت و تذكر است؛ اما تذكر به عهد قديم، صرف تكرار تاريخ و اعمال و سخنان گذشتگان نيست. افلاكى از قول شمس تبريزى نكتهاى آورده است كه وضع غفلت را به خوبى روشن مىكند: «تا كى... با عصاى ديگران راه رويد؟ اين سخنان كه مىگوييد از حديث و تفسير و حكمت و غيره، سخنان مردم آن زمان است كه هر يك در عهد خود به مسند مردى نشسته بودند و معانى مىگفتند و چون مردان اين عهد شماييد اسرار و سخنان شما كو.» (13) وقتى بنا به گفته مولاى متقيان: «روزگارى خواهد آمد كه اسلام را از حقيقت آن بردارند، همچون ظرفى كه واژگونش كنند و آن را از آنچه در آن دارد تهى سازند» كسانى بايد پيدا شوند كه عهد گذشته را به ياد آورند و تجديد كنند. حضرت مولى الموحدين در تفسير آيه ان فى ذلك لايات و ان كنا لمبتلين (مؤمنون، آيه 30) دنيا را دار بلا و ابتلا و آزمايش خوانده است. ما همواره در معرض آزمايشيم و در موقعيت خاص قرار داريم و بايد پاسخگوى عمل خود باشيم و اين يكى از صورتهاى تاريخى بودن وجود آدمى است. ما فارغ از زمان و تاريخ نيستيم و اينكه فرمود: الدهر يومان يوم لك و يوم عليك نيز بر همين معنا دلالت دارد. دهر نسبت به ما على السواء نيست و ما بيرون از آن قرار نداريم. زمانه يا با ما است و يا بر ما است. به عبارت ديگر، گاهى زمانه به ما رو مىكند و گاهى پشت، و پيدا است كه مردمان در ايامى كه زمانه به آنان رو مىكند، خشنود مىشوند و در زمانه ادبار ناراضى و خشمگينند . آنها با خشنودى و سخط خود به تاريخ بستگى پيدا مىكنند؛ چنان كه وقتى كسى كارى مىكند و ديگران به آن رضا مىدهند، آنها همه مسئول آن كارند. علاوه بر اين مردمان را خشنودى و ناخشنودى به هم مىپيوندد؛ چنان كه ناقه ثمود را يك تن پى كرد، اما چون همه به آن رضا دادند، خداوند همه ايشان را عذاب كرد. در قرآن كريم نيز فاعل فعل جمع است و پشيمانى نيز به جمع نسبت داده شده است. مردمان با موافقت و مخالفت قلبى خود نشانه و مظهر وحدت مىشوند و اگر اختلاف و تفرقه در ميان آنان راه يابد، ضعف و فتور نيز در پى آن خواهد آمد. در پاسخ شخصى كه گفت كاش برادرم در اين جنگ با شما بود، فرمود: «اگر برادرت در ايمان با ما بود، در اين صحنه نيز بىترديد با ما است». يكى ديگر از لوازم تاريخى بودن بشر همپيمانى و همبستگى است. در اين همبستگى است كه آدمى خود را مسئول مىيابد و با آن سامان و نظم پديد مىآيد. اين بستگى مايه وحدت و الفت مردمان است و اگر سست شود، وحدت به تفرقه و دورى مبدل مىشود و رشته كارها از هم مىگسلد. اندرز امام ـ عليه السلام ـ اين است كه در تفاوت احوال مردمان بينديشيم و ببينيم چه چيز آنان را عزيز كرد و شر دشمنان را از سر آنان كوتاه گردانيد و زمان بىگزندى آنان را طولانى كرد. به نظر آن بزرگ اينها فرع دورى نمودن از پراكندگى و روى آوردن به سازوارى (الفت) و يكديگر را بدان برانگيختن و سفارش كردن و پرهيز از كينتوزى و كاشتن تخم نفاق در سينه و دست از يارى يكديگر كشيدن و كارهايى از اين قبيل است كه پشت نيرومندان را مىشكند. (14) پس بستگى ايمانى و گذشت از نفسانيت فردى و غرور است كه مايه بزرگى و عزت مىشود؛ ولى اين بدان معنا نيست كه اهل ايمان در تاريخ ظاهرى، همواره بر مسند پيروزى نشسته باشند . ايمان و دلبستگى به حق تاوان سنگين دارد. ايمان با تحمل درد و با گذشت و شجاعت اثبات مىشود. ايمان حرف نيست، ادعا نيست، بلكه در آزمايش بزرگ متحقق مىشود. مولا نيز كه در سخنان خود به تجربههاى تاريخ نظر داشته است، از عذابهايى ياد مىكند كه مؤمنان تحمل كردهاند. «... وقتى فرعونها مؤمنان را به بردگى مىگيرند، اگر ايمان و صبر را نگاه دارند ـ كه در حقيقت صبر و ايمان آنان را نگاه مىدارد ـ خداوند گشايشى برايشان پديد مىآورد و ارجمندشان مىسازد. اين عزت و ارجمندى تا زمانى مىپايد كه قوم يكدل و يك جهت باشد و ديدهها به يك سو دوخته و ارادهها در پى يك چيز تاخته باشد، اما چون ميانشان جدايى و تفرقه افتد و سخنها و دلها پراكنده شود، خداوند لباس كرامت از تنشان بيرون مىآورد.»
مولاى ما تذكر مىدهد كه داستان و تاريخ اين مردم باقى مىماند و مايه عبرت عبرتآموزان مىشود و بايد چنين شود. نمونهاى كه آن حضرت ذكر مىكند، سرگذشت فرزندان اسماعيل و اسحاق و اسرائيل ـ عليهمالسلام ـ است كه تا گرفتار پريشانى و تفرقه بودند، قيصرها و كسراها بر آنان حكومت مىكردند: «نه دعوتى [بگوششان مىرسيد] كه به آن روى آورند و نه سايه الفتى [مىيافتند] كه رخت بدان جا افكنند.» (15) اين نه فقط اشاره به وضعى است كه اعراب قبل از بعثت پيامبر(ص) بدان دچار بودند، بلكه در آن بعثت همه پيامبران به وقت و تاريخ موكول شده است؛ يعنى زمانى كه مردم دوران فترت را مىگذرانند، در عين حال دلها مستعد وحدت و گوشها آماده شنيدن پيام همبستگى و عزت شده باشد. اينان هم تا وقتى صاحب نعمتند كه ياد خدا مىكنند و شكر نعمت او به جا مىآورند؛ چنان كه مىفرمايد: هرگز هيچ قومى كه نعمت و عيش راحت داشته آن را از دست نداده است، مگر اين كه به ورطه گناه درافتاده است؛ چرا كه «خداوند نسبت به بندگانش ظلم روا نمىدارد» . (انفال، آيه 51) و اگر مردمان در هنگامى كه نعمت بر سرشان نازل مىشد و از نقمت رهايى مىيافتند با صدق نيت و صفاى قلب به خداى خود رو مىكردند، خداوند نعمت را به ايشان باز مىگرداند و فساد ايشان را به صلاح و سامان مبدل مىكرد. اما اكنون نگرانم كه مبادا در وضع فترت باشيد. بىگمان وضع گذشته شما در نظر من پسنديده نبود، اما اگر به وضع زمان بعثت بازگرديد، مردم سعادتمندى هستيد. من آنچه از دستم برآيد مىكوشم و درباره گذشته چيزى كه مىگويم اين است كه خداوند گذشته را عفو مىكند. (16) آن حضرت در هنگام قبول خلافت نيز با تذكر اين اصل كه روشن شدن عبرتهاى تاريخ و عبرت گرفتن از حوادث، تقوا مىآفريند [تقوايى كه آدمى را از گرفتارى در شبهات مصون مىدارد] هشدار داده بود كه آزمون روز بعثت پيامبر(ص) تجديد شده است. بازگشت روز بعثت نكته قابل تأملى است. در روز بعثت مردمان مشرك بودن و چون پيامبر (ص) دعوت خود را اظهار كرد، بسيارى با او به مخالفت و دشمنى برخاستند. اما روزى كه على ـ عليهالسلام ـ به خلافت رسيد، قلمرو حكومت اسلام از مديترانه و آفريقا تا قلب آسيا وسعت داشت. اين بار كسانى به نام اسلام و مسلمانى در برابر حكومت على ـ عليهالسلام ـ قرار گرفتند و اين بدان جهت بود كه مسلمانى مسلمانان ديگر شده بود. امام اين معنا را مىدانست، اما همه از عهده فهم آن برنمىآمدند. امام به مردمى كه بلاى تفرقه و خودرأيى در جانشان افتاده بود، تذكر مىداد كه بسيارى از مردمان بعد از هجرت به بدويت و تعصب عربيت روى آوردند و بعد از اين كه همبستگى اسلامى پيدا كردند، باز گروه گروه شدند و ديگر به اسلام و به نام آن تعلقى ندارند و از ايمان جز رسوم و تشريفات چيزى نمىشناسند. (17) اسلامى كه پيامبر آورد، تركيبى اتحادى از روح و جسم بود. اين اسلام در طى زمان تبدل پيدا كرد و روح آن دچار ضعف شد و جسم آن باقى ماند. با اين تحول و تبدل پيدا است كه حكومت عدل دشوار مىشود. مولا ـ عليه السلام ـ مىدانست كه زمان و قدرت از هم منفك نيست و از اين كه فرمود: اذا تغير السلطان تغير الزمان، مراد اين نبود كه وقتى حاكمى برود و حاكمى ديگر به جاى آن بيايد، زمان هم ديگر مىشود. در اين جا مراد از سلطان، قدرت پراكنده و منتشرى است كه بر دل و جان مردم غالب مىشود؛ چنانكه اگر اين سلطان، دين توأم با روح باشد، زمان زمان دين و زبان زبان عدالت است و اگر دين ظاهر و بىروح و تشريفاتى و لفظى سلطنت كند، زمان با فرصتطلبان مدارا مىكند و حتى در به روى آنان مىگشايد. امام ـ عليه السلام ـ ميان مردم و حكومتى كه دارند، مناسبت قائل است. مردم گاهى و در زمانى حكومت ظالم را بر حاكم عادل ترجيح مىدهند و حكومت عدل را برنمىتابند؛ ولى حكومت ظالم مردم را به باطل مىكشاند و مردمى كه از باطل پيروى كنند، نعمت و آزادى را نيز از دست مىدهند. مردم وقتى دست در حبلالمتين الهى مىزنند، آرامش و قرار و وحدت پيدا مىكنند و به نظام و ثبات و اقتدار مىرسند. نكته مهم اين است كه درك و فهم نيز به يك معنا تاريخى است؛ چنانكه فرمود: شما امور را تجريه كردهايد و طعم تجربه را چشيدهايد و از گذشته پند آموختهايد و از تاريخ گذشته، مثلها براى شما گفتهاند و شما را به امر واضحى دعوت كردهاند كه جز كران و كوران كسى نمىتواند آن همه را ناشنيده و ناديده انگارد و آن كه خداوند در آزمايش و تجربه او را بهرهمند نسازد، از هيچ چيز بهرهمند نمىشود و چندان دچار كاستى و نقصان مىشود كه خوب و بد (معروف و منكر) را از هم بز نمىشناسد. (18) او به پيروى از قرآن و پيامبر، نژاد و نسب را به چيزى نمىگرفت و عزت و عظمت را فرع همزبانى و وحدت كلمه مىدانست و تعليمش بر اين اساس استوار بود كه هيچ قومى ذليل بالذات يا عزيز ذاتى نيست و چه بسا عظمتها كه به خوارى مبدل مىشود و چه بسيار رنجكشيدگان كه به عظمت و قدرت مىرسند. درست است كه عزت و ذلت به دست خداوند ـ جلت عظمته ـ است، اما تا قومى مستعد عزت نشود، عزت نمىيابد و تا وقتى تن به ذلت ندهد، ذليلش نمىكند؛ يعنى عزت و ذلت چيزى جدا از فكر و ذكر و بينش و ادراك و تاريخ مردمان نيست. مردمى كه تاب تحمل سختى و آزمايش بزرگ ندارند و به تنپرورى و سهلانگارى و خوشگذرانى خو كردهاند و به فرمان خداى بزرگ گردن نمىگذارند، اسير قهر جابران و برده ستمكاران مىشوند و اين نكتهاى است كه در كلمات مولا به كرات و به عبارات مختلف آمده است. در خطبه قاصعه كه بيشتر مطالب آن به تاريخ راجع است، نكاتى است كه مخصوصا بايد مورد تأمل قرار گيرد. در اين خطبه به بناى خانه خدا و كعبه اشاره مىشود و اين كه «... آن خانه را در سنگلاخى نهاد از همه سنگستنانهاى روى زمين دشوارتر، و ريگزارى كه رويش آن از همه كمتر... پس آدم و فرزندان او را فرمود تا روى بدان خانه دارند. پس خانه براى آنان جايگاهى گرديد كه سود سفرهاى خود را بردارند و مقصدى كه بارهاى خويش در آن فرود آرند.» (19) در اين خطبه اشاره شده است كه: «خداوند مىتوانست خانه را در سرزمين آباد و در ميان باغهاى سبز و خرم قرار دهد، اما چنين نكرد تا بندگانش را به گونه گون سختىها بيازمايد ... و به ناخوشامدها آزمايششان كند تا خودپسندى را از دلهاشان بزدايد و خوارى و فروتنى را در جانهاشان جايگزين فرمايد و آن را درهايى سازد گشاده به بخشش او و وسيلهاى آماده براى آمرزش او.» (20) و اين مىتواند پاسخى باشد به كسانى كه مىگويند اگر گناه آدم نبود خير و طاعت و ثواب هم نبود.
مىبينيم كه تاريخ بشر كه از بناى خانه خدا در زمان آدم ـ عليه السلام ـ شروع مىشود، چگونه به آخرت مىپيوندند؛ يا درست بگوييم: چگونه اين جهان به آن جهان پيوسته است و هرچه اين پيوستگى را سست كند، انحراف است و شاهد مىآورد كه امتهاى پيشين كه به مال و نژاد تعصب ورزيدند، چه كيفرها ديدند و سفارش مىكند كه «نيك و بد احوالشان را به ياد آرند و خود را از مانند شدن به آنان برحذر دارند.» (21) من گاهى فكر مىكنم كه توجه مسلمين به تاريخ و ظهور مورخان و كتب تاريخى بزرگ، فرع توجهى است كه مثال آن را در قرآن (22) و در كلمات مولاى متقيان مىبينيم. اما اين تاريخ، تاريخ مفاخر و تاريخ حسب و نسب و مفاخرت نيست؛ بلكه تاريخ تذكر و عبرت است. اين صفت تاريخ حتى در عناوين كتب تاريخى دوره اسلامى نيز منعكس شده است. در عناوينى چون مروج الذهب و معادن الجوهر و التنبيه و الاشراف مسعودى و تجارب الامم ابن مسكويه و تجارب السلف هندوشاه نخجوانى و كتاب العبر ابن خلدون و ... . اما نكته مهم اين است كه توجه به تاريخ در قرآن و نهجالبلاغه مىتوانست به پديد آمدن نوعى تاريخ جهانى مودى شود. ابن قتيبه و مسعودى از بزرگان و پيشروان انديشه تاريخ جهانىاند و البته اين تاريخ جهانى با تاريخى كه از قرن هيجدهم پديد آمد، تفاوت دارد. تاريخ جديد هم، تاريخ جهانى است، اما محور اين تاريخ و صورت كلى آن در غرب با تجدد قوام يافته و ترسيم شده است. تاريخ جهانى به صورتى كه در قرآن و نهجالبلاغه و در آثار بعضى از مورخان عالم اسلامى عنوان شده است، تاريخ قرب و بعد انسان نسبت به مبدأ عالم و آدم است. انسان كه در بهترين صورت و تقويم خلق شده و سپس به اسفل السافلين درافتاده است، بايد اين دوره و مدار يا فاصله ميان اسفل و اعلى را طى كند و طى اين فاصله همان تاريخى بودن است. بشر بسته به اين كه به كدام سمت رو مىكند و در كجا درنگ مىنمايد، مظهر يك تاريخ مىشود؛ به عبارت ديگر بشر در هر موقف و مقامى، مظهر اسمى از اسماى الهى است. تاريخ جهانى به نحوى كه در اسلام ظهور مىكند، تاريخ حكومت اسماى الهى است و اين آدمى است كه آن اسما را مىشناسد و مظهر آن اسما است و به همين جهت موجود تاريخى است . موجودات ديگر اعم از جماد و نبات و فرشتگان، چون نامها را نمىشناسند و غفلت و تذكر ندارند، تاريخ هم ندارند. آدمى نيز هنگامى كه در غفلت عميق فرو مىرود، بىتاريخ مىشود . تاريخىبودن، يعنى تذكر به اين كه چه هستيم، از كجا آمدهايم و راهمان به كدام سمت است و به كجا منتهى مىشود. ما چگونه مىتوانيم بدانيم كه چه هستيم؟ ما خود را به صرف رجوع به باطن و دروننگرى نمىشناسيم و از عهده همه كس برنمىآيد كه حقيقت وجود خود را بشناسد. هرچه بستگىهاى مردم بيشتر باشد، خودشناسيشان دشوارتر مىشود؛ يعنى آنان كه بندهاى تعلقشان سستتر است و كمتر به كثرتها تعلق دارند و آزادترند، خود را بهتر مىشناسند. ما در شناخت خود بستگىهاى خود را مىشناسيم؛ يعنى درمىيابيم كه آمدن ما به ميل و اراده ما نبوده و چون به دنيا آمدهايم، با ديگران بودهايم و زبان داشتهايم و به عبارت ديگر همزبانى بودهايم. حقيقت ما همزبانى است. ما در همزبانى، خود و ديگران را مىشناسيم؛ ولى مردمان هميشه همزبان نيستند و غالبا در غفلت به سر مىبرند. امام ـ عليه السلام ـ ما يادآور مىشود كه «در كار فرزندان اسماعيل و اسحاق و اسرائيل بينديشيم و روزگارى كه پراكنده بودند و از هم جدا، كسراها و قيصرها بر آنان پادشا. آنان را.. . به زمينهايى كه رستنى در آن درمنه بود روانه مىنمودند... پستترين جاىهايشان خانه و خشكترين بيابانهايشان جاى قرار و كاشانه. نه دعوتى تا بدان روى آرند و خود را از گمراهى بازدارند و نه سايه الفتى كه رخت بدانجا افكنند و در عزت آن زندگى كنند. حالتها ناپايدار، دستها به خلاف هم دركار، جمعيت پراكنده و در بلاى سخت وتيه نادانى دست و پازننده، از: زنده به گور كردن دختران و پرستيدن بتان و بريدن پيوند خويشان.» (23) در چنين اوضاعى اگر مردم به خدا پناه ببرند و مستعد لطف او باشند، خداوند آنان را با بعثت پيامبرى و دعوت به پرستش خداوند، متحد مىسازد و دلهاشان را به يك سو متوجه مىسازد؛ چنانكه با مبعوث شدن پيامبر عظيمالشأن اسلام «ملت اسلام با بركتهاى خود آنان (مسلمانان) را فراهم فرمود. پس در نعمت شريعت غرقه گرديدند و لذت زندگى خرم و فراخ را چشيدند. زندگيشان به سامان، در سايه دولت قوىشان، و نيكويى حال آنان را به عزتى رساند ارجمند، و كارهاشان استوار گرديد و دولتشان نيرومند؛ چنان كه حاكم شدند بر جهانيان و پادشاهان زمين در اين كرانه و آن كران. كار كسانى را به دست گرفتند كه بر آنان حكومت مىنمودند، و بر كسانى فرمان راندند كه فرمانبر آنان بودند... .» (24) نظير همين معنا را در خطبه 95 بيان فرمود: «او را برانگيخت. جايى كه مردم سرگردان بودند بيراهه فتنه را مىپيمودند.» (25) و در خطبه 89 پس از اين كه به شرايط و اوضاعى كه پيامبر در آن مبعوث شد، اشاره مىكند، مخاطبان را خاطرنشان مىكند كه وضع آنان نتيجه و لازمه كردارشان است: «او را هنگامى فرستاد كه پيامبران نبودند و مردمان در خوابى دراز مىغنودند. اسب فتنه در جولان، كارها پريشان، آتش جنگها فروزان، جهان تيره، فريب دنيا بر همه چيز چيره، باغ آن افسرده، برگ آن زرد و پژمرده، ميوهاش پوسيده، آبش در دل زمين ناپديد، نشانههاى رستگارى ناپيدا، علامتهاى گمراهى هويدا. دنيا با مردم خود ناخوشروى و با خواهنده خويش ترشروى، بارش محنت و آزار، درونش بيم، برونش تيغ مرگبار. پس بندگان خدا، عبرت گيريد و كردههاى پدران و برادران خود را بياد آريد كه چگونه در گرو آن كردارند و حساب آن را عهده دارند... .» (26) اما اسلام كه آمد اينان را عزيز كرد و تا زمانى كه يكدل و يك جهت بودند و «دلها راست بود و با هم سازوار و دستها يكديگر را مددكار، شمشيرها به يارى هم آخته و ديدهها بيكسو دوخته و ارادهها در پى يك چيز تاخته، آيا مهتران سراسر زمين نبودند و بر جهانيان پادشاهى نمىنمودند؟ پس بنگريد كه پايان كارشان به كجا كشيد چون ميانشان جدايى افتاد و الفت به پراكندگى انجاميد و سخنها و دلهاشان گونهگون گرديد، از هم جدا شدند و به حز بها گراييدند و خدا لباس كرامت خود را از تنشان برون آورد و نعمت فراخ خويش را از دستشان به در كرد و داستان آنان ميان شما بماند و آن را براى پند گيرنده عبرت گردانيد.» (27) در همين جا امام ـ عليه السلام ـ اين حكم كلى را بر وضع زمان خود اطلاق فرمود كه: « ... شما پس از هجرت و ادب آموختن از شريعت به خوى باديهنشينى بازگشتيد و پس از پيوند دوستى، دسته دسته شديد. با اسلام جز به نام آن بستگى نداريد و از ايمان جز نشان آن را نمىشناسيد.» (28) «همانا شما رشته فرمانبردارى را از گردن گشاديد و به داورىهاى دوران جاهليت رضا داديد . در دژ خدايى كه پيرامونتان بود، رخنه نهاديد. همانا خداى سبحان بر جماعت اين امت [مسلمان] منت نهاد و به الفت آنان را با يكديگر پيوند داد. پيوندى كه در سايه آن بچمند و در پناه آن بيارمند. در نعمتى كه هيچ يك از آفريدگان بهايى نداند براى آن...» (29) در تاريخ، قوم برگزيده وجود ندارد. مردمى كه در زير عذاب تازيانه ذلت و مسكنت به جان آمدهاند، اگر يك دل و يك جهت شوند، از وضع ناگوار خود رهايى مىيابند و قومى كه به عزت و سرورى رسيده است، اگر پيمان وحدت بشكند، دچار مذلت مىشود. آدمى در اين دنيا «آرزومند چيزى است كه به دست نيايد. رونده راهى است كه به جهان نيستى درآيد... بيمارىها را نشانه است و در گرو گذشت زمانه؛ سوداگر فريب است و فنا را وامدار و بندى مردن و هم سوگند اندوههاى جانآزار و و غمها را همنشين و آسيبها را نشان و به خاكافكنده شهوتها است و جانشين مردگان... .» (30) اينها همه مايه تذكر است، اما از آنها به صراحت نمىتوان آموخت كه چه بايد كرد و از چه كارها رو بايد گرداند. البته تاريخ مىآموزد كه گذشتگان چها كردند و از كرده خود چه سودها و زيانها ديدند؛ اما مگر حوادث تاريخ تكرار مىشود؟ در نامه به امام حسن ـ عليه السلام ـ مىخوانيم: «... هرچند من به اندازه همه آنان كه پيش از من بودهاند، نزيستهام، اما در كارهاشان نگريستهام و در سرگذشتهاشان انديشيده و در آنچه از آنان مانده رفته و ديدهام تا چون يكى از ايشان گرديدهام؛ بلكه با دانشى كه از كارهاشان به دست آوردهام، گويى چنان است كه با نخستين تا پسينشان به سر بردهام. پس از آنچه ديدم روشن را از تار و سودمند را از زيانبار بازشناختم و ... .»
روشن و سودمند در نظر حضرتش وحدت دل و كلمه مردمان و صلاح و عدل حاكمان است كه هيچ يك از اينها نبايد از «نگريستن در كار خويش و از انديشيدن بازايستند». و در اين صورت است كه آنچه را مىشناسند، به كار مىبندند و از بند آنچه بر عهدهشان نيست، مىرهند.
پيامبران مىآيند كه اين شرايط را براى مردم فراهم آورند تا ايشان دوباره بر سر پيمان آيند؛ اما در هيچ عهد و عالمى چنان نيست كه مردم يكباره در غفلت فرو روند و حجتهاى خدا به كلى پوشيده شود. روزگار ممكن است چندان به ظلمت بگرايد كه چيزى در آن پنهانتر از حق و آشكارتر از باطل نباشد. زمانى كه دروغ بستن به خدا و پيامبر او بر همه چيز فزونى گيرد و ... قرآن هرچند ظاهرا ميان مردمان است در حقيقت با آنها نباشد... در اين روزگار قرآن و قرآنيان دو تبعيدى آواره و دو تنهاى بيگانهاند كه هيچ كس پناهشان ندهد. در ميان مردمند اما نه در وجودشان. در ظاهر همراهشانند و در حقيقت از آنان بريدهاند؛ چرا كه گمراهى و هدايت هر چند به ظاهر در كنار هم باشند، سازگاريشان نيست، در نتيجه مسلمانان چنين دورانى، گويى راهبر قرآنند، نه قرآن راهبر آنان. پس در ميانشان از قرآن جز نامى نماند و از آن جز خط و نگاره نشان و شناختى نباشد. (31) همچنين فرموده است: «مردم را روزگارى مىرسد كه در آن از قرآن نشان نماند و از اسلام جز نام آن. در آن روزگار بناى مسجدهاى آنان از بنيان آبادان است و از رستگارى (هدايت) ويران؛ ساكنان و سازندگان آن مسجدها بدترين مردم روى زمينند. فتنه از آنان خيزد و خطا به آنان درآويزد. آن كه از فتنه به كنار ماند، بدان بازش گردانند و آن كه از آن پس افتد، به سويش برانند. خداى ـ تعالى ـ فرمايد: «به خود سوگند بر آنان فتنهاى بگمارم كه بردبار از آن سرگردان بماند و چنين كرده است و ما از خدا مىخواهيم از لغزش غفلت درگذرد.» (32) اين بينش تاريخى، حيرتانگيز و بىنظير و معجزه علم و ادراك تاريخى است. خواندن چنين كلمات و عباراتى ـ مخصوصا بدان صورت كه از دهان ولىالله اعظم صادر شده است ـ لرزه بر اندام آدمى مىاندازد. همه ما كه اين عبارات را مىخوانيم، بايد به آنچه در عالم اسلام و در كار و بار تاريخى ما گذشته است و مىگذرد، بينديشيم و ببينيم آيا با قرآن و در راه قرانيم و آبادانى مسجدهايمان از كجا است؟
به عبارت ديگر اگر مسلمانان مىتوانند بدترين مردم روى زمين باشند، همه بايد به مسلمانى و در مسلمانى خود بينديشيم. تاريخ، گفته حضرت على (ع) را اثبات كرده است و مسلمانانى كه كردار و افعالشان خلاف اسلام بوده است، كم نبودهاند. تاريخى بودن اسلام هم به اين معنا است كه اسلام در تاريخ ظهور يكسان ندارد، بلكه گاهى در راه هدايتند و گاه بهخطا و گمراهى آويخته و هيچ وضعى از اين اوضاع ثابت نيست؛ اما مردم همواره در گمراهى نمىمانند و به خود واگذاشته نيستند و حتى وقتى جامعه فاسد مىشود، همه مردم فاسد نمىشوند و كسانى در ميان آنان هستند كه صلاح و اميد آن را نگاه مىدارند. اينان درد بزرگى را تحمل مىكنند كه ناچار بايد در وضع غلبه فساد بر زمانه و روزگار، عمر به سر برند. اين گفته امام را از ياد نبريم كه فرمود: چون نيكوكارى بر زمانه مردم آن غالب آيد و كسى به ديگرى گمان بد برد كه از او فضيحتى آشكار نشده، ستم كرده است و اگر بدى و بدكارگى بر زمانه و مردم آن غالب آيد و كسى به ديگرى گمان نيك برد، خود را فريفته است. (33) پس صلاح و فساد چيزى بيش از صفات افراد است و تماما در اختيار آنان نيست؛ زيرا وقتى زمانه فاسد مىشود، مردمان از آن مصون نتوانند بود و چون صلاح حاكم شود، بدگمانى به ديگران ستمكارى است. اما اين كه همواره در ميان امت، اهل صلاح و حجتهاى الهى هستند، مطلب ديگرى است. امام به كميل بن زياد فرمود: «... زمين تهى نماند از كسى كه حجت بر پاى [قائم] خدا است كه يا پديدار و شناخته است يا پنهان از ديدهها است تا حجت خدا باطل نشود و نشانههايش از ميان نرود و [اگر بپرسند] اينان چندند و كجا جاى دارند؟ به خدا سوگند اندك به شمارند و نزد خدا بزرگمقدار. خدا حجتها و نشانههاى خود را به آنان نگاه مىدارد... اينان خدا را در زمين او جانشينانند و مردم را به دين او مىخوانند . وه كه چه آرزومند ديدار آنانم». (34) اما در نهجالبلاغه اشارهاى نيز به وعده تاريخى و ورود موعود شده است: «... اى مردم، وقت است كه هر وعده نهاده درآيد و آنچه را نمىشناسيد نزديك است [از پرده] برآيد و بر جاى پاى صالحان گام نهد تا بند [از گردنها] بگشايد و از بندگى آزاد نمايد. جمع [گمراهان] را پراكنده گرداند و پريشانى ـ مؤمنان ـ را به جمعيت كشاند و نهان از مردمان كار راند . پىشناس به نشان او راه نبرد؛ هر چند پياپى نگرد. پس از آن فتنه، مردمى ذهن خود را چنان تيز كنند كه آهنگر تيغ را زدايد و ديدههايشان به تفسير قرآن كه شنوند، روشن شود [چنانكه بايد]. بام و شام، جامهاى حكمت نوشند و در تكميل نفس بكوشند.» (35) در سرتاسر مطالبى كه نقل شد هيچ جا بحثى از سير خطى تاريخ و اشارهاى به تاريخ نژادها و طبقات نبود. در آنچه نقل كرديم تاريخ، تاريخ وحدت و تفرقه و بازگشت به وحدت است، اما شرطى نيز در كار است كه وحدت را ضمان مىشود و آن شرط روى كردن به افق حق و حقيقت است . اتحاد و وحدت آدميان گرچه به يك معنا يا به يك اعتبار قراردادى و اعتبارى است، بنياد اين قرارداد بر عهد قديم و قراردادى كه در الست بستهايم استوار شده است. ما اين عهد را فراموش مىكنيم و به ياد مىآوريم. شايد گفته شود كه مردمان معمولا از اين عهد آگاهى و اطلاع ندارند و چيزى را كه از آن بىخبرند، چگونه فراموش كنند و به ياد آورند.
علم ما به اين عهد از سنخ علم حصولى و ادراك مركب نيست. ما اين عهد را به علم بسيط، يعنى علمى كه مقدم بر همه علوم ديگر و شرط آن علمها است مىشناسيم. غفلت از اين علم هم با غفلتهاى معمولى تفاوت دارد و تأثيرش در وجود ما و در نظام زندگى بسى بيشتر است . گويى اين فراموشى تغييرى در فطرت آدمى است. نكته ديگرى كه ذكر آن مخصوصا اهميت دارد، اين است كه كلمات منقول از مولاى متقيان را به مذهب اصالت فرد و يا مذهب اصالت جمع، نمىتوان و نبايد بازگرداند. تاريخ نه ساخته افراد است و نه بنيان آن به جامعه بازمىگردد . بنابراين نزاع در اين كه فى المثل آن حضرت حقيقتا به مذهب اصالت جمع قا�
این صفحه را در گوگل محبوب کنید
[ارسال شده از: فارس]
[مشاهده در: www.farsnews.com]
[تعداد بازديد از اين مطلب: 235]
-
گوناگون
پربازدیدترینها