واضح آرشیو وب فارسی:خبرگزاري قرآني ايران: محراب ميعادگاه عاشق و معشوق
گروه خبرنگاران افتخاري / سيد جعفر فاطمي نوش آبادي: يكي از قسمتهاي معنوي مساجد، محراب نام دارد كه از تقدس خاصي برخوردار است. محراب كه به معناي محل جنگ، صدر مجلس و محل ايستادن امام جماعت در مسجد است، به معناي غرفه و اطاقك هم است و محراب به اين معني، در زمان پيامبر(ص) نبوده و در عهد خلفاي بعد از زمان عمر بن عبدالعزيز به بعد ساخته شده است و اگر در برخي روايات هم تعبير «محراب النبي» بيان شده، منظور محل نماز و مصلاي ايشان است.
معناي لغوي محراب
در مورد معناي لغت محراب ميان علما و مفسرين اختلاف نظر وجود دارد. راغب ميگويد: محراب مسجد را از آن روي محراب گفتهاند كه محل جنگ با شيطان و هواي نفس است. و برخي گفتهاند: محراب را از اين جهت محراب مينامند كه انسان بايد در آن، حريب – عاري - از اشتغالات دنيوي و پريشاني خاطر باشد.
و عدهاي معتقدند اصل كلمه محراب به معناي صدر مجلس در خانه است. سپس صدر مسجد را نيز محراب ناميدهاند و عدهاي برعكس گفتهاند: اصل محراب در مورد مسجد است و اين اسم مخصوص به صدر مسجد بوده سپس صدر اتاق را هم به محراب مسجد تشبيه نمودهاند و گويا اين قول صحيحتر به نظر ميرسد.
لفظ محراب در قرآن
از برخي آيات قرآن مجيد استفاده ميشود كه در شرايع قبل نيز مكاني به عنوان محراب و محل عبادت وجود داشته است، هر چند كيفيت اين مكانها كه از چه شكل و خصوصياتي برخوردار بودهاند، براي ما روشن نيست.
قرآن كريم درباره حضرت سليمان عليه السلام ميفرمايد:
يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشاءُ مِن محَرِيب وَ تَمَثِيلَ وَ جِفَانٍ كالجَْوَابِ وَ قُدُورٍ رَّاسِيَتٍ اعْمَلُوا ءَالَ دَاوُدَ شكْراً وَ قَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِى الشكُورُ.( سبأ/13)
آن متخصصان براي او هر چه ميخواست: از محرابها و مجسمهها و ظروف بزرگ مانند حوضچهها و ديگهاي چسبيده به زمين ميساختند. اي خاندان داود، شكرگزار باشيد. كه از بندگان من اندكي سپاسگزارند.
محراب به معناي اطاقكي در بسته نيست، بلكه جاي امام جماعت مسجد ميباشد. محراب از جنگيدن (حرب) گرفته شده است، زيرا نمازگزار، با يافتن حضور قلب، در عبادت، با شيطان و با نفس خود ميجنگد.
و در شان حضرت زكريا عليه السلام ميفرمايد:فنادته الملائكة و هو قائم يصلي في المحرابان الله يبشرك بيحيي مصدقا بكلمة من الله و سيدأ و حصورأ و نبياً من الصالحين.( آل عمران/39)
پس در حالي كه وي ايستاده( و) در محراب (خود) دعا ميكرد، فرشتگان، او را ندا در دادند كه: خداوند تو را به ( ولادت) يحيي- كه تصديق كننده( حقانيت) كلمة الله( حضرت عيسي) است، و بزرگوار و خويشتن دار و پيامبري از شايستگان است- مژده ميدهد.
و نيز در مورد حضرت مريم عليهاالسلام ميفرمايد:فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسنٍ وَ أَنبَتَهَا نَبَاتاً حَسناً وَ كَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَاب وَجَدَ عِندَهَا رِزْقاً قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنى لَكِ هَذَا قَالَت هُوَ مِنْ عِندِاللهِ إِنَّ اللهَ يَرْزُقُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِسابٍ.(آل عمران/37)
پس پروردگارش وي (مريم) را با حسن قبول پذيرا شد و او را نيكو بار آورد، و زكريا را سرپرست وي قرار داد. زكريا هر بار كه در محراب بر او وارد ميشد، نزد او - نوعي - خوراكي مييافت. ميگفت: اي مريم، اين از كجا براي تو آمده است؟ او در پاسخ ميگفت: اين از جانب خداست، كه خدا به هر كس بخواهد، بيشمار روزي ميدهد.
محراب محل ويژهاي است كه در معبد براي امام آن معبد يا افراد خاصي در نظر گرفته ميشود و براي نامگذاري آن به اين اسم، جهاتي ذكر كردهاند كه از همه بهتر، سه جهت زير است:
1. نخست اين كه از ماده حرب به معني جنگ گرفته شده است چون مومنان، در اين محل به مبارزه با شيطان و هوسهاي سركش برميخيزند.
2. ديگر اين كه محراب اصولاً به معني بالاي مجلس است و چون محل محراب را در بالاي معبد قرار ميدهند به اين نام ناميده شده است. در ضمن بايد توجه داشت كه وضع محراب در ميان بنياسرائيل چنانكه گفتهاند با وضع محرابهاي ما تفاوت داشت، آنها محراب را از سطح زمين بالاتر ميساختند به طوري كه چند پله ميخورد و اطراف آن مانند ديوارهاي اطاق، آن را محفوظ ميكرد به طوري كه افرادي كه در داخل محراب بودند، از بيرون كمتر ديده ميشدند.
3. محراب به معني تمام معبد است كه جايگاه مبارزه با هواي نفس و شيطان بوده است.(1)
نخستين محراب و مقصوره
مقصوره اطاقكي بود كه يك دريچه داشت و مردم، از آنجا به پيشنماز نگاه ميكردند و عثمان، اولين كسي بود كه در مسجد، مقصوره ساخت. و اين به دنبال كشته شدن عمر بود كه مقصورهاي كوچك ساخت كه داخل آن جاي ميگرفت و نماز ميخواند.(2)
در اين رابطه به عنوان مثال، عمل مروان بن حكم، خليفه اموي، قابل ذكر است. وي به دنبال حادثه سوء قصدي كه به او شد و كسي با چاقو به او حمله كرد و قصد ترورش را داشت و بالاخره دستگير و زنداني و پس از مدتي، اعدام شد، به فكر ساختن مقصورهاي محكم افتاد و مروان، اولين كسي بود كه در مسجد، مقصوره را با سنگهاي نقش و نگاردار ساخت و برايش دريچه قرار داد. معاويه هم بعد از ماجراي سوء قصدي كه به او شد، در مسجد، مقصوره درست كرد.(3)
محراب و محاريب و مقاصيري در شرع، نهي شده كه بناي جبارين از ترس بوده و مامومين، آنها را درك نميكردند. نخستين محراب را عثمان به منظور جلوگيري از خطر از خشت ساخت. گفتهاند: مروان بعد از اين كه با كارد، مضروب شد، مقصورهاي مشبك در مسجد ساخت. همچنين معاويه در شام، پس از مضروب شدن از يك فرد خارجي، براي حفظ خود مقصوره ساخت.(4)
البته قابل ذكر است كه اينگونه محاريب و مقاصير و اطاقكهاي در بسته كه خلفا ميساختند، حتي موجب بطلان نماز ميشدند. در اين باره امام باقر عليه السلام ميفرمايد: نماز اقتدا كنندگان به چنين كساني در اينگونه موارد صحيح نيست.(5)
و اما محراب به معناي اطاقكي در بسته نيست، بلكه جاي امام جماعت مسجد ميباشد. محراب از جنگيدن (حرب) گرفته شده است، زيرا نمازگزار، با يافتن حضور قلب، در عبادت، با شيطان و با نفس خود ميجنگد.(6)
اين نكته كه محراب، رزمگاه است نكته بسيار عميق و آموزندهاي است و مسلمان را حتي در حال نماز و عبادت هم، در حال جنگ با عوامل بازدارنده انسان از رشد معنوي و تكامل روحي ميشمارد.
آن كس كه در جهاد اكبر و مبارزه با نفس بتواند قواي نفساني خود را كنترل كرده و با زمام تقوا نفس سركش را مهار زده و بر آن تسلط يابد، ميتواند در كوران حوادث و بحرانهاي اجتماعي و شدائد و حوادث هم بر سر ايمان و عقيده و مكتب و پاكي و فضائل اخلاقي، استوار و ثابت قدم بماند و انسان با خدا، ميتواند در جهاد و مبارزه هم گامي بردارد و امت آشنا با مسجد و محراب و منبر، آن آگاهي و صلابت را دارند كه با شناخت دوست و دشمن، آينده و تاريخ و نظام متقن اجتماعي را بر اساس مكتب بنا نهند.
محراب بنا به آن بعد معنوي و ملكوتياش و قداست خاصش در يك مسجد، بيش از ديگر جاها مورد اهتمام هنرمندان مسلمان بوده است. و به قول شهيد پاك نژاد: محراب محلي است كه امام جماعت در آن ميايستد، كه به اشكال مختلف ساخته ميشود؛ و به اقسام و انواع، زينت ميگردد. از كاشي، عاج، طلا، آبنوس و غيره (استفاده ميشود). صنعتكاران، شاهكار صنعت خود را در محراب نشان ميدهند. گاه سنگهاي قيمتي در آن به كار ميرود كه سراسر محراب را ميپوشاند. معروفترين محرابها مربوط به سلاطين عثماني در مدينه و در حرم مطهر نبي گرامي است.(7)
محراب با توجه به نقوش و خطوط و آيات قرآني و رنگهاي زيبا و ترسيمهاي هندسي و تزئينات حفاري شده و گچبري و كاشي كاري و ... يك مجموعه را تشكيل ميدهد. محراب در واقع گنجينهاي اصلي و سراسر هنر و ظرافت به يادگار مانده در قلب خانههاي خداست. سند گويايي از نهايت استعداد هنر هنرمندان مسلمان، مجموعهاي از بسياري هنرها و خلاقيتها، از گچبري تا خط و كاشي كاري و ديگر رشتههاي هنر تزئيني.(8)
محراب نمايي از هنر
به يقين هنرمندان با ايمان و اخلاص مسلمان، خوب آگاه بودهاند كه محراب را چونان دري گشوده شده به بهشت، در پيش چشم نمازگزاران بر پيش چشم نمازگزاران برپا كنند و تزئين كنند، تا آن وقت كه تمامي انديشهها به خالق و همه نگاهها به يك سو روان ميشود، زيباترين هنر مقابل اقامهكنندگان نماز قرار گيرد.
و در يك كلام جمع شدن هنرهاي گوناگون در مجموعهاي به نام محراب، تجليگاه ذوق و ابداع هنر مسلمين است.
********************************************************************
پينوشتها:
1. تفسير نمونه، ج2، ص 529.
2. مساجد الكوفه، كامل سلمان الجبوري، ص16.
3. همان.
4. تاريخچه و احكام مساجد و مشاهد، حسن مظفري معارف، ص 36.
5. وسائل الشيعه، ج5، ص460، ح1.
6. مجمع البحرين: طريحي، ماده "حرب".
7. اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، ج2، ص118.
8. فصلنامه هنر، وزارت ارشاد، ج3، صص153- 154.
سه شنبه 11 تير 1387
این صفحه را در گوگل محبوب کنید
[ارسال شده از: خبرگزاري قرآني ايران]
[تعداد بازديد از اين مطلب: 3559]