محبوبترینها
معرفی و فروش بوته گرافیتی ریخته گری
بهترین بروکر برای معاملات فارکس در سال 2024
تجربه رانندگی با لندکروز در جزیره قشم؛ لوکسترین انتخاب
اکسپرتاپ: 10 شغل پردرآمد برای مهاجران کاری در کانادا
بهترین سایتهای خرید تیک آبی رسمی اینستاگرام در ایران
کدام رنگ کاغذ دیواری مناسب فضای شماست؟
چه چیزهایی دیگر در دکوراسیون مد نیست؟!
بررسی قیمت تیرچه + قیمت تیرچه کرومیت + قیمت یونولیت
خرید و قیمت ورق در مشاوران آهن + [مشاوره رایگان]
تیوی وال: ایدهای نوین برای دکوراسیون داخلی
صفحه اول
آرشیو مطالب
ورود/عضویت
هواشناسی
قیمت طلا سکه و ارز
قیمت خودرو
مطالب در سایت شما
تبادل لینک
ارتباط با ما
مطالب سایت سرگرمی سبک زندگی سینما و تلویزیون فرهنگ و هنر پزشکی و سلامت اجتماع و خانواده تصویری دین و اندیشه ورزش اقتصادی سیاسی حوادث علم و فناوری سایتهای دانلود گوناگون
مطالب سایت سرگرمی سبک زندگی سینما و تلویزیون فرهنگ و هنر پزشکی و سلامت اجتماع و خانواده تصویری دین و اندیشه ورزش اقتصادی سیاسی حوادث علم و فناوری سایتهای دانلود گوناگون
آمار وبسایت
تعداد کل بازدیدها :
1812586389
![archive](https://vazeh.com/images/2archive.jpg)
![نمایش مجدد: تاریخ حقوق ایران در زمان ساسانیان refresh](https://vazeh.com/images/refresh.gif)
تاریخ حقوق ایران در زمان ساسانیان
واضح آرشیو وب فارسی:فان پاتوق: مقدمه اول:
همانطور كه در تاريخ حقوق زمان هخامنشى تذكر دادم داريوش كبير قانونى براى اداره امپراطورى عظيم
خود فراهم كرد كه تا آخر سلسله پارتى هم (تقريبن 218 ميلادي) يعنى به مدت 700 سال قانون مورد اجراى
سرزمين پهناور ايران در سلسله.هاى بعدى ـ اسكندر ـ سلوكي.ها ـ پارتي.ها بود و تأثير عميقى در تمدن ايرانى داشت و
اين قانون مبنى بر تساهل در امور مذهبى وجدايى حكومت دنيايى از حكومت الهى (ديني) بود. ايجاد تأسيسات مدنى
مانند ارتباطات، پست، تجارت، و مجازات.ها و استقلال داخلى ايالات در احوال شخصيه و آزادى مذهب از نتايج آن
قانون است ولى با روى كار آمدن سلسله ساسانى كه توسط اردشير بابكان (اردشير پسر بابك) از نوادگان ساسان
موبد آتشكده پارس در استخر تأسيس شد نظام حقوقى ايران به طور كلى دگرگون شد و سيستم جديدى مورد عمل قرار
گرفت،كه در آن اتحاد حكومت دينى و دنيوى (مقام روحانى و سلطنت) و اولويت دادن بر يك مذهب خاص (مذهب
زرتشت) و تمركز حكومت در مركز كشور و سختگيرى نسبت به پيروان ساير مذاهب و استبداد شديد به نحو بارزى
نمايان است و آزاد مردى و آزادمنشى نژاد آريايى كم.كم در اين دوران رنگ مي.بازد و تعصب شديد درعقايد دينى و
رسمى حكومت از مشخصات بارز آن است ولى اين سيستم حقوقى نه تنها در زمان حكومت اين سلسله (تقريباً 420
سال) موردعمل بود بلكه پس از غلبه عربها بر ايران و تغيير حكومت تا قرنها بعد سيستم مورد قبول حكومت.هاى
بعدى شد تا پس از ظهور سلسله.هاى سلطنتى مستقل ايرانى حتى تا اوائل حمله مغول خطوط زرين و قانون اساسى
حكومت همان مقررات تأسيس شده توسط ساسانيان بود و حكومت.ها الگو و نمونه.اى بهتر از آن براى سرزمين.هاى
تحت فرمان خود نداشتند، بدين جهت بايستى به تاريخ حقوق ايران در زمان ساسانيان توجه كامل داشت زيرا تا يك
هزار سال بعد نشانه.هاى اين نظام حقوقى را در ايران به عيان مي.بينيم:
مقدمه دوم :
با وجودى كه ظهور زرتشت را در 1725 سال قبل از ميلاد نوشتيم و بايستى احكام حقوقى مربوط به ديانت زرتشت
را در ادوار قبلى حتى پيش ازمادها ذكر مي.كرديم و علي.رغم تأثير فراوانى كه تعليمات زرتشتى در ادوارقبلى ـ تا قبل
مادي.ها ـ مادي.ها ـ هخامنشي.ها ـ سلوكي.ها و پارتيان داشته است ولى در زمان سلسله خانواده ساسانى بوده است كه
تعليمات و مقررات حقوقى زرتشت نمود حقيقتى و مصداق خارجى پيدا كرده است و در اين زمان است كه ديانت
زرتشت البته با تغييراتى كه به دست مغان در زمان هخامنشيان و پارتها در آن داده شده بود به صورت مذهب رسمى
و حاكم درآمده و تجربه عملى پيدا كرده است لذا مطالعه در مقررات حقوقى آن را در زمان سلسله ساسانيان واجب
مي.دانيم زيرا بسيارى از كتب ديانت زرتشتى اگر هم تأليف آنها در زمان ساسانيان بود. ولى نسخ موجود بيشتر
مربوط به دوران اوليه اسلامى وبلافاصله پس از ساسانيان است از طرفى كتاب اصلى اوستا كتاب مقدس زرتشت
درزمان حمله اسكندر به يغما رفت و بسيارى از مطالب علمى آن از قبيل جهانشناسى و نجوم و روش حكومت به
زبان يونانى ترجمه و مورد استفاده فلاسفه يونانى قرار گرفت و اصل آن كه به زبان اوستايى بر روى هزاران ورق
پوست گاوو با آب طلا نوشته شده بود و در دژ نپشت گنجينه شاهى معروف به كعبه زرتشت نگهدارى مي.شد سوخته
شد و از ميان رفت و اوستاى فعلى كه در زمان ساسانيان فراهم آمده تقريباً يك سوم اوستاى اصلى است. لذا بيشتر
حقوق دوره ساسانى ـ علي.الخصوص در امور شخصيه مبتنى بر ديانت زرتشت است و ما در اين تاريخچه به
فراوانى از آن كتاب ها اقتباس كرده و بهره برده.ايم.
مقدمه سوم:
خوانندگان توجه فرمايند كه فرهنگ ايرانى پيش از اسلام لزومن به معنى ديانت و فرهنگ زرتشتى نيست براى نمونه
به چند مورد اشاره مي.كنم ـ به طورى كه مي.دانيم اسكندر مقدونى از نظر مذهب زرتشت گجسته يعنى ملعون است به
همان دليل كه اوستا را آتش زده است ولى در فرهنگ ملى و حماسى ما اسكندر فرزند پادشاه ايران از دختر قيصر
روم شناخته شده و عده.اى از نويسندگان غربى هم كتاب.هايى در شرح حال اسكندر نوشته و او را پسر ايرانى
شمرده.اند و حتى در فرهنگ بعد از اسلام ايرانى اسكندر ارتقاء مقام يافته وبا ذوالقرنين مندرج در قرآن تطبيق داده
شده و داستان.هاى اسكندر نامه همانند شاهنامه و حمله حيدرى و ساير كتب حماسى ـ مورد اقبال ايرانيان بوده است و
ديگر اسفنديار پسر گشتاسب شاه كيانى به علت جنگ با رستم كه ديانت زرتشت را نپذيرفته بود. جزء مقدسين مذهب
زرتشت است ولى از نظر فرهنگ ما به علت همان جنگ با رستم نماد اصلى حماسه ملى ايران مورد علاقه مردم
نيست مورد ديگر وضعيت گشتاسب پادشاه كيانى است كه در مذهب زرتشت به عنوان حامى زرتشت مورد احترام
است و فروهر او در كتاب اوستا مورد ستايش قرار گرفته است ولى در فرهنگ ملى ايران به علت اينكه پدرش
لُهراسب را به زور از سلطنت بر كنار كرده و مدتى هم بر سر اين مسأله از ايران خارج شده و با كمك روم دشمن
ايران براى تصاحب تاج و تخت به ايران لشگر كشيده است در فرهنگ ملى ما چندان مورد علاقه نيست از اين موارد
در تاريخ ايران فراوان است لذا اين مورد را تذكر دادم كه اگر اشاراتى به مذهب زرتشت مي.شود توجه شود كه
فرهنگ زرتشتى همه جا با فرهنگ ملى ايران قبل از اسلام تطبيق نمي.كند.
مقدمه چهارم :
چون سلسله ساسانى به وسيله موبد زاده.اى زرتشتى تأسيس شده وزرتشتيان تاريخ ظهور زرتشت را سيصدسال قبل
ازاسكندر مقدونى مي.دانستند واز طرفى طبق تعليمات زرتشت بايستى هزار سال پس از او سلطنت ايرانى منقرض
شود براى اينكه اين انقراض به زمان سلسله ساسانى تطبيق نكند تاريخ سلسله قبلى يعنى پارتيان را كه حدوداً 480
سال بوده است با حيله به 200 سال تقليل دادند و كليه اخبار مربوط به سلسله اشكانى را از خداى نامه.ها و تاريخ.ها
كه عمدتاً در زمان ساسانيان نوشته شده اسقاط نمودند و از اين بابت به علت تعصب ناشى از مذهب زرتشت تاريخ
ملى ايران را مغشوش نمودند به طورى كه فردوسى شاعر ملى ايران درباره تاريخ اشكانيان تقريبن ساكت است
ومي.گويد از آنان جز نام نشنيده.ام و تنها كسى را كه از اشكانيان نام برده.اند اردوان پنجم آخرين شاه پارتى است و آن
هم به خاطر اين است كه اردشير او را شكست داده و براى بزرگ.نمايى دشمن نام او را در تواريخ ذكركرده.اند.
شعر فردوسى اين موضوع را يادآورى مي.كند:
چو زو بگذرى نامدار اردوان
چو يك تن بهرام از اشكانيان
ورا خواندند اردوان بزرگ
چه كوتاه شد شاخ و هم بيخشان
از ايشان به جز نام نشنيده.ام
خردمند و با داد و روشن روان
به.بخشيد گنجى به ازرانيان
كه از ميش بگسست چنگال گرگ
نگويد جهان ديده تاريخشان
نه در نامه خسروان ديده ام
تاريخ حقوق در دوران ساسانى :
سر سلسله پادشاهان ساسانى اردشير پسربابك پسر ساسان از موبدان فارس در وصيت.نامه خود گويد، شاه بايد داد
بسياركند كه داد مايه همه خوبي.ها است و مانع زوال و پراكندگى ملك است و نيرو جز با سپاه پديد نيايد و سپاه جز به
مال و مال جز به آبادانى ـ و آبادانى جز از راه دادگرى فراهم نشود.
و جمله.اى از عهد اردشير كه ترجمه عربى آن به روزگار ما:
اعلموا ان الملك و الدين اخوان توأمان، لاقوام لاحدهما الا بصاحبه لان الدين اسّ الملك و عماره؛ بدان كه سلطنت و دين
برادران توام (همزاد) هستند استواري، هر كدام با بودن ديگر همراه است دين اساس حكومت و ستون آن است.
چنين دين و شاهى به يكديگرند نه بي.تخت شاهى بود دين به جاي چو دين را بود پادشاه پاسبان.
تو گويى كه در زير يك چادرند
نه بي.دين بود تخت شاهى به پاي
تو اين هر دو را جز برادر نخوان
فردوسي
حقوق قضايى در زمان ساسانيان
مي.توان گفت قوه قضاييه عملاً در دست روحانيان (موبدان) بود در هر شهر يك داور روحانى بر محاكمات نظارت
داشت ورياست كل قضات هم با شخص شاه بود
هر لشگر هم يك نفر قاضى از موبدان داشت و قضات ايالات ناظر بر دريافت ماليات بودند و به شكايات رسيدگى
مي.كردند و اگر كسى از خود شاه شكايت مي.كرد، در اين موقع شاه از تخت به زير آمده و قضاوت واقعه را به موبد
موبدان رجوع مي.داد، اگر شكايت وارد بود شاكى را راضى والا مجازات مي.كردند.
تشكيلات قضايى نه تنها در شهرهاى بزرگ (تسوك) وجود داشت تقريبن در همه نواحى روستايى (روتستاك = Rotastak)
نيز به چشم مي.خورد و در هر يك از محاكم نبايد بيش از چهار دبير كار مي.كرد، نام داوران، بدوى و عالي،موبدان
(مگوپتان) و رتان (RAT) بوده است از داوران بلندپايه.اى بنام داتور Datavar و حتى ايرانشهر داتورآن داتور هم در
سيستم قضايى فعال بوده است كه صلاحيت او در سراسر قلمرو شاهنشاهى ساسانى بود، اشخاص مي.توانستند
شخصن در دادرسى شركت كنند و يا به وسيله وكيل خود دادخواست را پيگيرى كنند نام دادرسان يا بازپرستان را
هميماليه يا هميماريه مي.گفتند. Hamemalih دادرسى دو مرحله داشت. دادرسى مقدماتى در برابر داوران، دو طرف
مدافعات خود را مي.خواندند و گفته.هاى آنها در دفترى به نام پرسش نامك Pursišm NÂMAK ثبت مي.شد و طرفين
دعوا ذيل آن را امضاء مي.كردند (مانند ورقه.هاى بازجويى فعلي) پس از ارائه مدارك و معرفى گواهان قاضى در
خصوص اعتبار مدارك (واوركانيه) =VAVARAKANIH و هويت اشخاص (هم تنيه يا آشنا كيه.تن) HAMTANIH,AšNAKIHTAN
و جنسيت آنها از مذكر و مؤنث بودن نرينه اوت ماتكيه NARIH UTMATAKIH و محل اقامت آنها تحقيق و
احراز هويت مي.كرد، اگر كسى وكيلى معرفى كرده بود وكيل بايد وكالت نامه خود را ارائه مي.داد، بعدها رئيس دادگاه
تعيين وقت مي.كرد و حداكثر وقتى كه مي.داد يكسال بود، دعواهاى كوچك به دادگاه ارجاع نمي.شد، در روز مقرر
طرفين حاضر و مدارك خود را ادامه مي.دادند و جريان دادرسى در دفترى به نام سخون نامك SAXVAN NAMAK
ثبت مي.شد، خواهان پيش مال PEŠEMÂL و خوانده پس مال PASEMAL و حكم دادگاه فرمان FARAMAN
خوانده مي.شد، حكم را دادستان و طرفين امضاء مي.كردند و هزينه دادگاه به عهده محكوم بود اگر يكى از طرفين
دادگاه نسبت به رأى اعتراض داشت مي.توانست تقاضاى تجديدنظر كند دادگاه تجديدنظر را موست گرزتين MUST GARZITAN
مي.ناميدند گرفتن وثيقه هم معمول بود، اگر دعوا ازطريق دادرسى عادى قابل رسيدگى نبود به آزمون ياور DATASTAN DATVAR
رو مي.آوردند.
زنان و بردگان از آزمايش ور معاف بودند اگر در اين دادرسى كسى تبرئه مي.شد حكم تبرئه او صادر مي.شد كه آن را
يزشن نامك NAMAK ـ YAZIŠN مي.گفتند.
دعواهايى كه به دادگاه ارجاع مي.كردند درباره بدهي، جرم.هاى جنايي،جادوگرى (ياتوكه YATUKIH ـ ارتداد ZANDIKIH
= زنديق بعدي) گواهى دروغ ـ حكم اعدام را مرگ ارزان مي.ناميدند. MARK ARŽÂN [4]
امتحان الهى ياور به وسيله انداختن متهم در آتش و يا خوراندن آب گوگرد يعنى سوگند عملى مي.شد. [5] دادرسان خود
با صلاحيت عام قضايى در مرحله ابتدايى به انواع شكايت رسيدگى مي.كردند و اگر شاكى يا طرف او از حكم
ناراضى بود حق دادخواهى با قاضى كلان داشت ولى گاهى در دعاوى مهمتر دو يا چند قاضى به صورت شورايى
بر پرونده واحدى رسيدگى مي.كدرند و به صورت جمعى رأى مي.دادند با اين همه در نهايت شخص موبدان موبد در
مقام عاليترين مرجع قضايى نه تنها حق نقض و ابرام تمامى احكام قضايى را داشت بلكه حكم او دربارگاه داد يعنى
مجلس دادرسى (محاكمه) يا به قول عربها ديوان مظالم در حق خود پادشاهان ساسانى نيز نافذ بود، در بارگاه داد
نخست موبدان موبد شكايات مردم از شخص شاه را رسيدگى مي.كرد و سپس نوبت به شاكيان ديگر مي.رسيد به گفته
فردوسى بارگاه داد انوشيروان شب و روز و در خواب و بيدارى بر روى مردم گشاده بوده است.
به خواب و بيدارى و رنج و ناز از آئين بارگه كس نداريد باز
اگر كسى از عامه مردم از يكى از نزديكان و بستگان شاه شكايت مي.كرد بي.آنكه از شاكى گواه و بينه.اى بخواهند
بايستى حق او را به او مي.دادند نوعى محاكمه نظامى هم در ايران عصر ساسانى وجود داشت كه نمونه آن محكمه
خسرو پرويز است كه سرداران بر او شوريدند و او را به زندان افكندند[6] وپسرش را به شاهى برداشتند.
از مأموران قضايى دوران ساسانى علاوه بر افرادى كه قبلاً گفتيم بايد ازشخصى به نام هند زربد = اندرزبد يا
مشاور و مفتى نام ببريم هنگامى كه دادور به مسأله دشوارى برمي.خورد كه حكم آن را نمي.دانست از اندرزگر ياورى
مي.خواست و نظر او را در امر مورد رسيدگى اعمال مي.كرد، ديگر از مأموران قضايى نگهبانان يا (يارمندان)
مأمور جلب كسانى بودند كه پس از فراخوانى دردادگاه حاضر نمي.شدند، علاوه بر آن پاسدار نظم جلسات دادرسى در
دادگاهها بودند. [7]
دو نوع دادگاه وجود داشته يكى دادگاه شرع و ديگرى دادگاه عرف، قاضيان دادگاه شرع از روحانيان زرتشتى بودند
و قاضيان دادگاه.هاى عرف افراد غيرروحانى كه سواد قضايى مي.داشتند كه آنها را دادور مي.گفتند، قاضى ارتش سپاه
دادور بوده است. [8]
در دوره ساسانيان براى حق مالكيت، تقسيم ارث، قراردادهاى هبه و قرض وامانت دادن اموال، قيمومت و مسائل
حقوقى متعدد، قوانين خاصى وضع شده بود
حقوق ادارى در دوره ساسانيان ـ اداره امور دولت شاهنشاهى ساساني:
اولين واحد جغرافيايى و ادارى قلمرو شاهى بود كه شامل كل كشور مي.شد به استثناء محل حكومت شاهان كوچك كه معمولاُ از پسران و نوادگان شاهنشاه بودند مانند شاه ارمنستان، شاه ميشان، شاه هند، سيستان و تورستان (عمان)
شاه سكاها،گيلانشاه (شاه گيلان)، ادياين شاه، كوشان شاه، خوارزمشاه.
واحد دوم سرزمينى را شامل مي.شد كه به عنوان شهر توصيف مي.شد يعنى ايالت كه هر كدام تحت فرمان شهربان =
شهرب = ساتراب قرار داشتند كه تمام ساتراپيها در قلمرو شاهنشاهى قرار داشت در اين ايالات افراد مهم ادارى
آمارگر (مأمور ماليات) و استاندار مأمور اداره املاك سلطنتى بودند، در هرايالت امور روحانى از جمله قضاوت با
موبد آن ايالت بود كه موبدان موبد در مركز كشور با آنها رياست مي.كرد موبدان نماينده افراد درويش و تهي.دست هم
بوده.اند در مركز ايالت يا مركز كشور مقام اندرز زبد= مشاور هم در دربار مركزى و هم در ايالات و پادشاهي.ها
وجود داشت.
آئين بد: كسانى بودند كه مراقب هدايايى كه شاه مي.پذيرفت بودند و سرپرستى آئين.ها و مراسم. را به عهده داشتند.
فرمادار يا بزرگ فرمادار تقريباً به جاى نخست.وزير فعلى بود.
بيدخش: يا شاه دوم و نايب.السلطنه كه بعضى آن را صدراعظم ترجمه كرده.اند.
ارگ بد فرمانده ارگ يا دژ نظامي
هزار بد يا هزارونت (فرمانده هزار مرد) فرمانده نگهبانان محافظ شاه
سالار دريگان سرپرست نگهبان كاخ سلطنتى يا وزير دربار
دربُد = رئيس دروازه.بانها
خوان سالار و پرستگ بد (رئيس پيشخدمت.ها)_ گنجور (خزانه.دار) و نخجيربد دبيربد سرپرست كاتبان و منشيان
دربار ـ خواجه.باشي.ها (مأمور اداره امورزنان درباري) كه هر كدام از آنها در دربار پادشاهان محلى هم
وجودداشتند[10]
هم.چنين از مشاغلى مانند تغاربد (ساقي) يا مسئول نوشيدني.هاى دربارى ـ دادور (قاضي) ـ دستور يا داور دينى = ملا
ـ روحانى و دهقان= ملاك و مأمور وصول ماليات دولتى در دهات. درستبد يا رئيس پزشكان يا پزشك بزرگ
مي.توان نام برد. [11]
پادشاه چندين مهر داشت يكى براى مراسلات محرمانه دومى براى ديوان مراسلات ـ سومى براى احكام كيفرى و
چهارمى براى اعطاى مناصب و درجات و دادن پاداش و انعام و مهر پنجم براى وصول ماليات ـ ادارات ديگرى
براى امور سپاه و بريد يا پست = چاپار و ضرابخانه و اوزان و مقادير و خالصه.جات دولتى وجود داشته است،
صورت مبالغى را كه دريافت مي.كردند با آواز بلند نزد شاه مي.خواندند، شاه اسنادى را كه به او مي.دادند مهر مي.كرد،
خسرو دوم معروف به خسرو پرويز به جاى پوست كاغذى را معمول كرد كه با زعفران رنگ مي.كردند،و با گلاب
معطر مي.نمودند و اين كاغذها از چين واردمي.شد، فرمانهاى سلطنتى در حضور شاه توسط منشى نوشته مي.شد و
مأمور ديگرى آن را در دفتر خود كه ماه به ماه مي.نوشت ثبت مي.كرد و آن دفتر را به مهر شاه ممهور مي.كردند
وسپس در خزانه شاهى مي.گذاشتند قبل از بايگانى فرمان در خزانه آن را نزد مأمور اجراء مي.فرستادند و مأمور
اجراء آن را با نشانى مخصوص به صورت
ادارى درمي.آورد و مجدداً نسخه ادارى نزد شاه مي.آمد و با دفتر مخصوصى تطبيق داده مي.شد، و سپس با مهر مجدد
شاه به مأمور اجرا سپرده مي.شد. [12]
ديگر از القاب و عناوين ادارى دوران ساسانى مي.توان از مشاغل زير نام برد:
هيربدان هيربُد ـ مقام آن روحانى ولى پس از مقام موبدان بوده است.
اران سپاهبد، فرمانده كل سپاهيان كه از نژاد و خانواده اسپهبدان، انتخاب مي.شدند و در چهارگوشه كشور قسمتى را
در اختيار سپهبد مي.گذاشتند و درنتيجه ايران داراى چهار سپهبد بود.
مرزبان = دولت ايران در ايالات مرزى كسانى را به عنوان حاكم مي.گمارد كه آنها را مرزبان ناميده.اند و مقام بعضى
از آنها ارثى بوده است، اين مرزبانان سمت نيابت اسپهبدان را داشته.اند.
پادگوسپان ـ در قرن پنجم ميلادى به جاى مرزبان شخصى كه نيابت اسپهبد را داشت پادگوسپان ناميده مي.شد.
هوتوخشبد = گاهى به جاى واستريوشان سالار ـ هوتوخشبد گفته مي.شد. [13] وبسيارى از مقامات درجه دوم كه ذكر
آنها در اينجا ضرورتى ندارد و شرح كامل آنها در كتاب تاريخ تمدن ايران ساسانى نوشته شادروان سعيد نفيسى آمده
است.
و بالاخره ووزورگ فرامادار به معناى فرمانرواى بزرگ كه در صورت عزيمت به شاه به جنگ نايب او مي.شد اين
مقام همان است كه در زمان خلفاى عباسى بدان وزير مي.گفتند. [14]
حكمران ايالات در اوائل حكومت ساسانى و اواخر اشكانيان به نام ساتراب ناميده مي.شدند ولى در اواخر حكومت
ساسانيان نام آنها به مرزبان تبديل شد لغات مرگر او و ماركى دو مقام سلطنتى در زبان فرانسه تغيير شكل يافته كلمه
مرزبان است و استاندار زير دست مرزبان بوده است. [15] در زمان تأسيس حكومت ساسانى به دستور اردشير
بابكان يك شخص روحانى به نام تنسر دبيرخانه مذهبى تأسيس كرد و به وسيله اين دبيرخانه اوراق پراكنده كتابهاى
مقدس را جمع كرده و جامعه روحانيت دولتى را تشكيل داد.
در زمان انوشيروان كشور ايران به چهار قسمت ادارى تقسيم گرديد و هر كدام كوست يا كوره ناميده شد شمالى به
نام اپاختر يا اواختر و شرقى خراسان وجنوبى نيم روز و غربى خوروران يا خور بر آن و براى هر كدام از اين
چهار بخش فرماندهى به نام سپاهبد (سپهبد)تعيين گرديد كه در داخل اين چهار قسمت عده.اى ايالات قرار داشتند هر
كدام از شاهان محلى در يك ايالت فرمانروا بودند هنگام حمله اعراب 26 شاه محلى در ايران وجود داشتند به قول
مرحوم پيرنيا شاهان محلى را كه در مرز واقع بودند مرزبان مي.گفتند.[16]
علاوه بر ديوانهاى ذكر شده ديوان.هائى بنام ديوان جنگ ـ ديوان راهها وچاپارها ـ ديوان اوزان و مقادير ـ ديوان
مسكوكات ـ ديوان مراسلات ـ ديوان مظالم يا عدليه و ديوان امتيازهاى دولتى نيز داشته.اند. [17]
اين شاهان محلى بيشتر از اولادان و افراد نزديك پادشاه بودند و بعضى اوقات از آنها به نام شهرداران ياد كرده.اند اين
افراد خانواده سلطنتى را ويس پوهران يا شاهزادگان مي.گفتند و خانواده.هاى اشراف در زمان ساسانيان، شامل سه
خانواده پهلوى پارتى و چهار خانواده ديگر بودند، پارتي.ها، قارن،درنهاوند، سورن در سيستان، اسپندياد در رى غير
از آنها دو طبقه ديگر بودند كه آنها را آزادان يا آزاتان و دهقانان مي.ناميدند كه مأمور جمع.آورى ماليات در منطقه
حكمرانى خود بودند، طبقه دهقان حلقه رابط نجبا با طبقات عامه مردم بودند. [18]
در يك منبع ديگرى آمده است كه از جمله مأمورين عالى رتبه دولتى كسى است كه امور قضايى را اداره مي.كند و
ديگرى كه امور خزانه را در دست دارد و شخص ديگرى هم نوشتن اسناد رسمى و ساير امور به عهده.اش باشد و
سرانجام رئيس بيوتات سلطنتى است.[19]
سازمان قضايى ـ قدرت قضايى در دست موبدان زرتشتى بود و بنا به كتاب ماديان هزار دادستان ـ در شهر و بخش و
روستا دادگاه.ها زيرنظر موبد (حاكم شرع) وتحت نظر موبدان موبد (قاضي.القضات) به شكايت.ها رسيدگى مي.كردند
وكارمندان دادگاه دادرسى يا قاضى ـ مشاور يا اندرزگو و ناظران يا گواهان ـ در دادگاه حضور داشتند حكم دادگاه
بدوى در صورت اعتراض نزد قاضى كلان مي.رفت و در دعاوى مهم دو يا چند قاضى به صورت شورائى رسيدگى
مي.كردند ودر آخر موبد موبدان حق تقليل و ابرام احكام را داشت ـ حقوق عمومى و ادارى در حوزه عرفيات قرار
داشت و مرجع رسيدگى بارگاه داد يا ديوان مظالم بود وپادشاه وقت سوار بر اسب در ميدانى حاضر مي.شد و به
شكايات مردم رسيدگى مي.كرد و اگر شكايتى از خود شاه بود رسيدگى به موبد موبدان سپرده مي.شد ومعمولن چنين
روزى در روزهاى عيد نوروز يا مهرگان بود و اگر شكايتى ازموبدان و زعماى مذهبى بود خود شاه به عنوان
قاضى رسيدگى مي.كرد. [20]
براى نمونه از محاكمه مزدك به اتهام دين.آورى و تبليغ اشتراك در اموال وزنان توسط خسرو انوشيروان و محاكمه
خسرو پرويز توسط هرمز به علت ورود به باغ دهقان و اتلاف اموال او كه توسط هرمز با حضور موبدان موبد
رسيدگى و در نتيجه تخت و اثاثيه سفر شاهزادگان به دهقان داده شود و خادمى را كه به ستم از درخت رسيده ميوه
چيده بود به عنوان غلام به صاحب باغ بخشيدند، مي.توان نام برد. همين خسروپرويز در اواخر عمر به اتهام پدركشى
(كشتن هرمز به دست خسروپرويز) و اتهامات ديگر در زندان محاكمه شد.
این صفحه را در گوگل محبوب کنید
[ارسال شده از: فان پاتوق]
[مشاهده در: www.funpatogh.com]
[تعداد بازديد از اين مطلب: 361]
-
گوناگون
پربازدیدترینها