بیشتر افراد هورمون تستوسترون را به عنوان هورمون جنسی اصلی مردانه میشناسند، اما این هورمون نقشهای حیاتی متعددی در سراسر بدن ایفا میکند؛ از جمله حفظ توده عضلانی، سلامت استخوانها و پشتیبانی از تولید اسپرم. در زنان نیز تستوسترون نقش کوچکتر اما همچنان حیاتی در تنظیم میل جنسی، میزان انرژی و خلقوخو دارد.
به گزارش واضح به نقل از واشنگتن پست، افت مداوم سطح تستوسترون که بر اثر برخی شرایط پزشکی یا مصرف داروها رخ میدهد، میتواند نشاندهنده یک مشکل سلامتی باشد و برخی مردان از هورموندرمانی سود میبرند. با این حال، شالندر باسین (Shalender Bhasin)، متخصص غدد و استاد پزشکی در دانشکده پزشکی هاروارد، معتقد است که تمرکز روی تستوسترون به عنوان ملاکی برای سنجش آمادگی رزمی یا بهینهسازی عملکرد بدنی، کاملاً نادرست است. وی میافزاید سلامت عمومی و احساس کلی شما از اهمیت بهمراتب بیشتری برخوردار است.
باسین توضیح میدهد یکی از مشکلات تمرکز بیش از حد بر میزان تستوسترون این است که سطح این هورمون دائماً در حال نوسان است. این هورمون به صورت ترشحات پالسمانند آزاد میشود و به طور طبیعی در طول روز و با گذشت زمان بالا و پایین میرود. او میگوید: «اگر آزمایش خون درست در زمان اوج ترشح انجام شود، عدد آزمایش بالاتر خواهد بود؛ بنابراین یک بار آزمایش تستوسترون به تنهایی میتواند کاملاً گمراهکننده باشد.» عوامل متعددی از جمله خواب، رژیم غذایی و استرس بر این نوسانات تأثیر میگذارند. در ادامه ۱۱ عاملی که متخصصان میگویند بر تغییرات روزانه و بلندمدت این هورمون اثرگذارند را بررسی میکنیم.
۱. افزایش سن و کاهش تدریجی هورمون
با گذشت زمان، بیضهها تستوسترون کمتری تولید میکنند که منجر به کاهش تدریجی آن میشود. جیم هوتالینگ (Jim Hotaling)، اورولوژست و استاد جراحی در مرکز سلامت دانشگاه یوتا میگوید: «سطح این هورمون با افزایش سن در همه مردان، به ویژه پس از ۴۰ سالگی، کاهش مییابد.» تحقیقات نشان داده است این کاهش سالانه حدود ۱ تا ۲ درصد است.
با این حال، باسین اشاره میکند که اگرچه کاهش مرتبط با سن وجود دارد، اما در اکثر مردان سطح تستوسترون در طول بیشتر سالهای زندگی در محدوده نرمال باقی میماند. سلامت عمومی شما نیز نقش مهمی دارد؛ به عنوان مثال مردانی که با افزایش سن دچار افزایش وزن یا بیماریهای مزمن میشوند، ممکن است افت شدیدتری را تجربه کنند.
۲. تنظیم نبودن برنامه خواب
ترشح تستوسترون در طول خواب افزایش مییابد و تحقیقات نشان میدهد که کمخوابی بر این هورمون اثر منفی دارد. هوتالینگ میگوید: «اگر خواب کافی و باکیفیتی نداشته باشید، این امر میتواند منجر به کاهش تستوسترون شود.»
در یک مطالعه در سال ۲۰۱۵، محققان سطح تستوسترون ۱۰ مرد سالم را که به مدت یک هفته دچار محدودیت خواب شده بودند، بررسی کردند. نتیجه نشان داد میزان این هورمون در طول روز برای این افراد در مقایسه با زمانی که خواب کافی داشتند، کمتر بود. همچنین پژوهش دیگری نشان داد افرادی که به اختلال خواب ناشی از کار نوبتی (شیفتی) مبتلا هستند، تستوسترون کمتری نسبت به سایر کارگران دارند.
البته رابطه بین خواب و تستوسترون همیشه یکطرفه و ساده نیست. برخی تحقیقات نشان میدهند این ارتباط بسته به سن و جنسیت متفاوت است، اما باسین میگوید خواب برای سلامت عمومی «بسیار مهم» است. او میافزاید: «اختلالات خواب به طور کلی به کاهش عملکرد تناسلی کمک میکند»، که شامل افزایش خطر کاهش تستوسترون و اختلال نعوظ میشود.
۳. زمان و ساعت مختلف شبانهروز
میزان تستوسترون در ساعات اولیه صبح به اوج خود میرسد و به دلیل ترشح مداوم، ثانیه به ثانیه تغییر میکند. پژوهشها نشان دادهاند ترشح این هورمون الگویی موجی در طول روز دارد؛ یعنی بین ساعت ۶ تا ۷ صبح به بالاترین حد و حدود ساعت ۸ شب به پایینترین میزان خود میرسد. به همین دلیل، آزمایش خون برای سنجش تستوسترون معمولاً بین ساعت ۷ تا ۱۰ صبح انجام میشود.
۴. فصلهای مختلف سال
تغییر فصل و فاکتورهایی مانند نور خورشید و دما نیز میتوانند بر سطح هورمون تستوسترون تأثیر بگذارند. جاستین هومان (Justin Houman)، متخصص اورولوژی و ناباروری مردان در مرکز پزشکی سدرز-سینای، توضیح میدهد با اینکه تحقیقات متناقضی درباره زمان دقیق اوج فصلی وجود دارد، اما معمولاً میزان تستوسترون در تابستان به دلیل افزایش نور آفتاب و فعالیت بدنی بیشتر مردان نسبت به زمستان، بالاتر است.
۵. تجربه تازه پدر شدن
پدر شدن تغییرات شگفتانگیزی در مغز و بدن ایجاد میکند و معمولاً پس از تولد فرزند، تستوسترون در مردان کاهش مییابد.
طبق یک مطالعه در سال ۲۰۱۱، سطح تستوسترون بزاق مردانی که به تازگی پدر شده بودند، در صبح ۲۶ درصد و در عصر ۳۴ درصد کمتر از مردان مجرد بود. البته تحقیقات جدیدتر نشان میدهد که با رسیدن نوزاد به سن ۹ تا ۱۰ ماهگی، این میزان دوباره بازمیگردد.
برخی متخصصان این تغییر را یک پاسخ تکاملی برای تقویت روحیه مراقبت از فرزند میدانند، اما هوتالینگ اشاره میکند که عواملی مانند کاهش کیفیت خواب و افزایش استرس در این دوران نیز بیتأثیر نیستند.
۶. ورزش و تمرینات بدنی بیش از حد شدید
تمرینات ورزشی به طور موقت باعث افزایش تستوسترون میشوند، هرچند تحقیقات نشان میدهد مردان مسنتر بهره کمتری از این جهش موقت میبرند. به طور کلی داشتن فعالیت بدنی کافی بسیار مهم است و سطح هورمون را در محدوده سالم نگه میدارد. تمرینات مقاوتی (بدنسازی)، ورزشهای هوازی با شدت متوسط و تمرینات تناوبی پرشدت (HIIT) میتوانند بهویژه مفید باشند.
اما زیادهروی و فشار بیش از حد به بدن (مانند تمرینات سنگین رزمی یا ورزشهای استقامتی شدید) اثر معکوس دارد. بررسیها نشان دادهاند که سطح تستوسترون پس از تمرینات بسیار سنگین رزمی افت شدیدی پیدا میکند. هوتالینگ توضیح میدهد که با ورزش بیش از حد، «بدن فرسوده شده و وارد حالت جنگ یا گریز میشود.»
۷. نوع رژیم غذایی و وزن بدن
به گفته باسین، شواهد کمی وجود دارد که نشان دهد تمرکز وسواسگونه روی یک رژیم غذایی خاص تغییر شگرفی در حفظ سطح نرمال تستوسترون ایجاد میکند. با این حال، پیروی از یک تغذیه سالم شامل میوهها، سبزیجات، پروتئینهای کمچرب و غلات کامل باعث ارتقای سلامت عمومی و حمایت از تنظیم هورمونها میشود.
حفظ وزن ایدهآل نیز اهمیت بالایی دارد؛ زیرا تحقیقات افزایش وزن را با کاهش تستوسترون مرتبط دانسته است، در حالی که کاهش وزن میتواند به افزایش آن کمک کند.
۸. مصرف الکل و نوشیدنیهای الکلی
هوتالینگ میگوید: «اگر کمتر از چهار یا پنج بار در هفته نوشیدنی الکلی مصرف میکنید، احتمالاً تأثیر قابلتوجهی ندارد»، اما تحقیقات نشان میدهد مصرف سنگینتر الکل میتواند بر تستوسترون اثر بگذارد. یک تحلیل جامع در سال ۲۰۲۴ نشان داد مردانی که به طور منظم الکل مصرف میکنند، تستوسترون کل کمتری نسبت به افراد غیرالکلی دارند. این موضوع احتمالاً به دلیل تأثیر الکل بر محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-بیضه است که مسئول تنظیم هورمونهای تناسلی میباشد.
مصرف الکل همچنین به سایر چالشهای سلامت جنسی و باروری مانند اختلال نعوظ یا کاهش تعداد اسپرم دامن میزند.
۹. میزان استرس و فشار عصبی
احساس استرس هر از گاهی طبیعی است، اما تجربه مداوم استرس شدید میتواند یک پاسخ التهابی خفیف ایجاد کند که سیستم ایمنی را تغییر داده، علائمی مانند سردرد ایجاد میکند و فشار خون بالا را تشدید مینماید. جاستین هومان میگوید اقدامات لازم برای کاهش استرس میتواند کمککننده باشد، زیرا «استرس عامل بزرگی در کاهش سطح تستوسترون است.»
بر اساس یک مقاله مروری در سال ۲۰۲۶، هر دو نوع استرس مزمن (طولانیمدت) و حاد (کوتاهمدت) میتوانند بر تستوسترون و عملکرد جنسی تأثیر منفی بگذارند. نویسندگان اشاره کردند که استرس مزمن ممکن است پیامدهای مخرب بیشتری مانند کاهش تعداد اسپرم و اختلال نعوظ داشته باشد؛ چرا که باعث اختلال مداوم در سیستم غدد درونریز و سرکوب تستوسترون میشود.
۱۰. مصرف برخی داروهای خاص
باسین اشاره میکند که برخی داروها نیز «به روشنی سطح تستوسترون را سرکوب میکنند»؛ از جمله مسکنهای افیونی (اپیوئیدها)، گلوکوکورتیکوئیدها برای کاهش التهاب، استروئیدهای آنابولیک و برخی داروهای درمان سرطان پروستات.
وی میافزاید مصرف مزمن اپیوئیدها بهویژه به عنوان یک علت بسیار مهم برای کمبود شدید تستوسترون مطرح شده است. در یک مطالعه بزرگ در سال ۲۰۱۶ روی بیماران سیستم امور ایثارگران که با همکاری باسین انجام شد، مشخص گردید ۲۰ درصد از افرادی که تحت درمان تستوسترون برای کمکارکردی غدد جنسی (هیپوگونادیسم) قرار داشتند، مصرفکننده داروهای افیونی بودند.
۱۱. هیجانات ناشی از برد و باخت تیم ورزشی محبوب
اگرچه باسین میگوید مبنای علمی و پایه محکمی برای آن وجود ندارد، اما برخی تحقیقات محدود بررسی کردهاند که چگونه ممکن است تستوسترون تحت تأثیر مفهوم «لذت بردن از افتخار دیگران» قرار گیرد. محققان در یک مقاله قدیمیتر دو مطالعه کوچک را بررسی کردند که واکنش هواداران ورزشی را هنگام برد یا باخت تیمهای مورد علاقهشان زیر نظر گرفته بود. در هر دو مطالعه، بر اساس نمونههای بزاق، شرکتکنندگانی که تیمشان برنده شده بود، افزایش سطح تستوسترون و افرادی که تیمشان باخته بود، کاهش آن را تجربه کردند.
نتیجهگیری و جمعبندی
اگر فکر میکنید ممکن است دچار کمبود تستوسترون باشید، پزشک میتواند با انجام آزمایشهای لازم مشخص کند که آیا درمان هورمونی برای شما مناسب است یا خیر. با این حال، باسین تأکید میکند که اکثر مردان حتی با افزایش سن نیز سطح نرمالی از این هورمون را دارند و تمرکز بر بهبود سلامت کلی از طریق خواب کافی، ورزش منظم و تغذیه مناسب، غالباً تمام آن چیزی است که برای نگهداشتن هورمونها در محدوده سالم نیاز دارید.
آگهی فردا