سنت‌های استقبال از ماه خدا: سفری به میان آیین‌های منطقه‌ای و باورهای عامیانه

با نزدیک شدن به روزهای پایانی ماه شعبان، نشانه‌هایی از دگرگونی در سراسر جامعه پدیدار می‌شود. خانه‌ها و فضاهای شهری، همگی خود را برای استقبال از ماه مبارک رمضان، ماه میهمانی خداوند، آماده می‌کنند. این ماه که سی روز به طول می‌انجامد، با حال و هوایی متفاوت از سایر ایام سال، خرده‌فرهنگ‌های خاصی را شکل می‌دهد که از مدت‌ها پیش از آغاز آن، زندگی مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در همین راستا، یک پژوهشگر فرهنگ عامه به بررسی آداب و رسوم ویژه پیشواز ماه رمضان پرداخته و راهکارهایی برای حفظ و احیای این سنت‌ها ارائه کرده است.

اهمیت ماه رمضان در فرهنگ عامه

یاسمین مجتهدپور، پژوهشگر فرهنگ عامه، به اهمیت ماه مبارک رمضان در فرهنگ عامه مردم و نقش آداب و رسوم آن در شکل‌گیری فرهنگی خاص در میان مردم اشاره کرد. او با تأکید بر تنوع فرهنگ مردم ایران، بیان داشت که این فرهنگ تمامی جنبه‌های زندگی انسان، از تولد تا مرگ، را در بر می‌گیرد. بخشی از این فرهنگ، موسمی یا فصلی است و بر اساس تقویم‌های مشخص، مانند تقویم شمسی، قمری، میلادی یا گاهشماری‌های محلی، برگزار می‌شود. ماه رمضان، به عنوان یکی از آیین‌های موسمی مبتنی بر تقویم قمری، مجموعه‌ای بی‌نظیر از باورها و آیین‌های گوناگون را در خود جای داده است. به همین دلیل، پژوهشگران حوزه فولکلور از آن به عنوان «فرهنگ رمضان» یاد می‌کنند. در واقع، سنت‌ها و آیین‌های مذهبی، بخش اساسی و کلیدی در تمامی فرهنگ‌ها به شمار می‌روند.

آیین‌های پیشواز ماه رمضان

مجتهدپور در ادامه به آیین‌های ویژه پیشواز ماه رمضان اشاره کرد و گفت: پاکی و طهارت از کینه، آلودگی و گناه، از شروط اساسی روزه‌داری در ماه رمضان است. به همین منظور، شاهد طیف گسترده‌ای از آیین‌های پیشواز، از جمله خوشامدگویی به ماه رمضان، پرداخت خمس و زکات، صحافی قرآن، دلجویی از خانواده‌های عزادار، آشتی‌کنان، دوختن چادر، تهیه مایحتاج یک ماه، خانه‌تکانی، نظافت شخصی و غبارروبی مساجد، در میان مردم هستیم.

تغییرات و فراموشی آیین‌ها

این پژوهشگر فرهنگ عامه، در خصوص تغییراتی که در گذر زمان در آداب و رسوم ماه رمضان رخ داده است، گفت: با وجود تأثیرات فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، بسیاری از آیین‌های ماه رمضان همچنان به شکل سنتی خود باقی مانده‌اند، مانند مناجات‌خوانی، مجالس ختم قرآن، نذرها و خیرات، آیین‌های نیمه ماه رمضان (نیمه برات)، مراسم احیا و شب‌نشینی‌ها. برخی دیگر از آیین‌ها نیز به شکل امروزی تغییر یافته‌اند، مانند بازی‌ها و سرگرمی‌ها، روش‌های بیدار شدن برای سحر و تشخیص زمان افطار. با این حال، برخی از آداب و رسوم، مانند توپ‌درکردن یا استفاده از بوق حمام برای اعلام وقت سحر، دیگر در زندگی امروزی مردم جایگاهی ندارند.

راهکارهای حفظ آیین‌ها

مجتهدپور برای جلوگیری از فراموشی این بخش از فرهنگ عامه ماه رمضان، پیشنهادهایی ارائه کرد: تولید برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی درباره آیین‌های فراموش شده، ثبت این آیین‌ها در فهرست میراث ناملموس کشور و جلب توجه مسئولان و علاقه‌مندان به فرهنگ مردم، به ویژه آیین‌های منطقه‌ای، می‌تواند از نابودی آنها جلوگیری کند.

آداب و رسوم پیشواز ماه رمضان و گستردگی آن

مجتهدپور با اشاره به گستردگی آیین های پیشواز رمضان در نقاط مختلف کشور، گفت که بیشتر آداب پیشواز ماه مبارک رمضان در میان کشورهای مسلمان مشترک است و تنها در کشورهایی با اکثریت سنی مذهب، نماز تراویح از آداب پیشواز محسوب می‌شود. همچنین او اعلام کرد که طی پژوهش های صورت گرفته آیین پیشواز وارداتی مشاهده نشده است. و تنها آیین گرگیعان، مربوط به نیمه ماه رمضان و مختص اعراب منطقه خوزستان است. او همچنین به آداب و رسوم خاص مناطق مختلف اشاره کرد:

چَخِ‌ریسان در یزد: آیینی زنانه در شب اول ماه رمضان که برای حاجت‌خواهی انجام می‌شود.
خوشامدگویی در لار: کودکان در شب اول رمضان با خواندن اشعار، به خانه‌ها سر می‌زنند و حلوا و خوراکی دریافت می‌کنند.
شکم‌شورون در مرق کاشان: مصرف تمام خوراکی‌های ممنوعه در ماه رمضان، یک روز قبل از آغاز ماه.
پخت مربا در آذربایجان: زنان آذربایجانی قبل از رمضان، به ویژه مربای گل سرخ، را آماده می‌کنند.
روزه پیشواز: روزه گرفتن قبل از آغاز ماه رمضان، با اهداف مختلف، در مناطق گوناگون ایران، مانند آذربایجان، اردبیل، ایلام و خراسان شمالی انجام می‌شود.
پیشواشو در سنگسر: روزه پیشواز گرفتن با نام های متفاوت برای مردان و زنان.

باورهای فرهنگ عامه درباره روزه پیشواز

این پژوهشگر فرهنگ عامه، روزه پیشواز را یکی از سنت‌های استقبال از ماه رمضان دانست و گفت که این روزه با اهداف گوناگون، از جمله آمادگی برای روزه‌داری، قضای روزه‌های گذشته و حاجت‌خواهی، گرفته می‌شود. او به باورهای مردم مناطق مختلف درباره فضیلت روزه پیشواز اشاره کرد و گفت که در برخی مناطق، روزه پیشواز به عنوان عملی برای کسب اجر معنوی بیشتر در پیشگاه خداوند تلقی می‌شود.

تفاوت در آداب و رسوم منطقه‌ای

مجتهدپور با تأکید بر تنوع آداب و رسوم پیشواز ماه رمضان در مناطق مختلف ایران، بیان داشت که هر منطقه، با توجه به فرهنگ و شرایط خاص خود، آیین‌های ویژه‌ای را برگزار می‌کند. این تنوع، نشان‌دهنده غنای فرهنگی ایران و اهمیت ماه رمضان در زندگی مردم است.