چگونه کوسهای غولپیکر به ابعاد یک اتوبوس میتواند محل تولد خود را از دیدگان بشر پنهان نگه دارد؟ زادگاه نوزادان کوسهنهنگ (Whale Shark) همواره یکی از بزرگترین اسرار دنیای زیستشناسی دریا بوده است؛ اما مشاهده و ثبت تصویری فوقالعاده نادر از یک نوزاد تازه متولد شده، در حال گشودن رازهای آغاز حیات این غولهای اقیانوسی است.
به گزارش واضح به نقل از بیبیسی (BBC)، «خلیج صالح» (Saleh Bay) در جزیره سومباوا در اندونزی، یک خلیج تقریباً بسته و حفاظتشده است که توسط کانالی باریک تغذیه میشود؛ کانالی که آبهای خنک، غنی و سرشار از مواد مغذی را از اعماق اقیانوس به این منطقه هدایت میکند. برای جامعه بومی این جزیره، این جریان دریایی پربرکت به معنای خلیجی پر از ماهی خالمخالی و ماهی مرکب است که صیادان آنها را با استفاده از سازههای شناور سنتی به نام «باگان» (Bagan) صید میکنند.
ماجرای ثبت تصویر تاریخی نوزاد کوسهنهنگ در تور صیادان
ماهیگیران محلی شبها با تاباندن نورافکنهای قوی به درون آب، ماهیها را به سمت تورهای طعمهگذاریشده در زیر باگانها جذب میکنند. اما در تاریخ ۶ سپتامبر ۲۰۲۴، آنها به دانشمندان محلی اطلاع دادند که مهمان بسیار متفاوتی در آب حضور دارد. درست بعد از ساعت ۴:۳۰ بامداد، صیادان موفق شدند ویدئویی از یک نوزاد کوسهنهنگ ثبت کنند که درون تور شناور بود؛ با دهانی گشوده، پوستی به رنگ زغالی و خالهای سفید درخشان که شباهت فراوانی به آسمان پرستاره شب داشت.
کوسهنهنگها بزرگترین گونه ماهی در سراسر کره زمین به شمار میروند؛ با این حال، این نمونه تازه کشفشده با طولی در حدود ۱.۵ متر (۵ فوت) رکورددار جثه بزرگ نبود. کارشناسان سن این آبزی را تنها ۴ ماه تخمین زدند؛ یعنی طولی معادل یکدهم یک کوسهنهنگ بالغ. برای محمد اقبال هرواتا پوترا (Mochamad Iqbal Herwata Putra)، دانشمند علوم دریایی، این جثه کوچک بسیار هیجانانگیزتر بود؛ چرا که این نخستین نوزاد کوسهنهنگ ثبتشده در آبهای اندونزی و یکی از چند ده نمونه انگشتشماری بود که علم مدرن تاکنون موفق به مستندسازی آن شده است.
با وجود جثه عظیم و پراکندگی گسترده کوسهنهنگها در آبهای گرمسیری سراسر جهان، تاکنون هیچ انسانی جفتگیری یا زایمان این غولهای دریایی را در طبیعت مشاهده نکرده است. با این حال، ظهور این نوزاد یکی از محکمترین شواهد تا به امروز است که نشان میدهد زادگاه دستنیافتنی آنها در همین نزدیکیها قرار دارد.
بزرگترین جانور خونسرد زمین؛ مهاجرتهای حماسی و فناوری ستارهشناسی ناسا
یک کوسهنهنگ بالغ با وزنی معادل ۶ فیل، بزرگترین جانور خونسرد (اکتوترم) روی کره زمین است. این دریانوردان منزوی که بخش اعظم زندگی خود را در گستره آبهای آزاد اقیانوسها سپری میکنند، تا اواخر قرن بیستم میلادی کمتر مورد مطالعه علمی قرار گرفته بودند. اما در دهه ۱۹۹۰ میلادی مشخص شد که آنها در فصول خاصی از سال در قالب دستههای چندصدتایی در نواحی ساحلی ویژهای نظیر سواحل شبهجزیره یوکاتان در مکزیک گردهم میآیند.
این تجمعات منظم فصلی به دانشمندان اجازه داد تا با نصب ردیابهای ماهوارهای و پلاکگذاری، مسیرهای مهاجرتی شگفتانگیز این جانوران را در سراسر جهان رصد کنند؛ به طوری که یکی از کوسهنهنگهای ماده مسافتی بالغ بر ۷,۰۰۰ کیلومتر (۵,۰۰۰ مایل) را پیمود. بن دِآنتونیو (Ben D’Antonio)، پژوهشگر «بنیاد تحقیقات کوسهها»، در این باره میگوید که کوسهنهنگها امروزه به یکی از دقیقترین و پرمطالعهترین گونههای کلانزیاگان دریایی (Marine Megafauna) تبدیل شدهاند.
دِآنتونیو معتقد است این غولهای رازآلود حس شگفتی عمیقی به انسان القا میکنند. آنها دهها میلیون سال است که در اقیانوسهای زمین شنا میکنند. نوزاد کشفشده در خلیج صالح حتی میتواند تا سال ۲۱۵۰ میلادی در دریاها به زیست خود ادامه دهد؛ مشروط بر اینکه انسان بتواند تهدیدهای فزایندهای نظیر تغییرات اقلیمی، صید بیرویه و خطرات کشتیرانی را مدیریت کند.
نقش اکوسیستم حرا و خلیج صالح به عنوان مهدکودک طبیعی
هرواتا پوترا، کارشناس حیاتوحش دریایی در سازمان غیرانتفاعی Konservasi Indonesia، توضیح میدهد که مشاهده این نوزاد، دریچهای فوقالعاده کمیاب به نخستین مراحل زیستی این گونه باز کرده است. کوسهنهنگها به دلیل وفور منابع غذایی مشابه با صید ماهیگیران به خلیج صالح جذب میشوند. به گفته وی، وجود اکوسیستم جنگلهای حرا (مانگرو) در اطراف خلیج باعث تولید مقادیر عظیمی از کریلها (سختپوستان ریز شناور) شده است.
برای یک کوسهنهنگ جوان، این خلیج محیطی ایدهآل برای رشد سریع و وزنگیری با کمترین مصرف انرژی است؛ ضمن آنکه محیط بسته خلیج از آنها در برابر شکارچیان بزرگی همچون «کوسههای آبی» که میتوانند نوزادان را ببلعند، محافظت میکند. جالب است بدانید الگوی خالهای روی بدن هر کوسهنهنگ درست مثل اثر انگشت منحصربهفرد است و دانشمندان امروزه از الگوریتمهای نقشهبرداری ستارگان ناسا (NASA) برای شناسایی هویت هر کوسهنهنگ استفاده میکنند.
هرواتا پوترا گمان میکند این خلیج امن ممکن است یک زادگاه و محل پرورش (Nursery Area) برای هفتههای نخست زندگی باشد، هرچند به گفته دِآنتونیو هنوز مشخص نیست نوزاد دقیقاً در همین نقطه متولد شده یا اینکه از محیط دیگری شنا کرده و این خلیج را به عنوان پناهگاه انتخاب کرده است.
راز کشف تاریخی مگاماما (Megamamma) و زیستشناسی تولیدمثل کوسهنهنگها
یافتن مهدکودکهای طبیعی یک کشف بنیادین در علم اقیانوسشناسی است. از دهه ۱۹۸۰ تاکنون، جمعیت جهانی کوسهنهنگها بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته و این گونه اکنون در رده گونههای در معرض خطر انقراض قرار دارد؛ به همین دلیل دانشمندان در رقابتی با زمان برای شناسایی زیستگاههای بحرانی آنها هستند.
مهمترین سرنخ تاریخی درباره شیوه تولیدمثل کوسهنهنگها در سال ۱۹۹۵ در تایوان به دست آمد؛ جایی که محققان یک کوسهنهنگ ماده ۱۰ متری صیدشده به نام «مگاماما» (Megamamma) را کالبدشکافی کردند. بررسی دو رحم این جانور حاوی ۳۰۴ تخم بارورشده و جنین در مراحل مختلف رشد بود که اثبات کرد کوسهنهنگها موجوداتی تخمزندهزا (Ovoviviparous) هستند؛ به این معنا که تخمها درون بدن مادر شکسته شده و نوزادان به صورت زنده و کاملاً مستقل متولد میشوند. این بیشترین تعداد نوزاد ثبتشده در تمام گونههای کوسه در جهان بود.
آزمایشهای ژنتیکی در سال ۲۰۱۰ مشخص کرد که تمام این ۳۰۴ جنین متعلق به یک پدر واحد بودهاند؛ پدیدهای که نشان میدهد کوسهنهنگ ماده توانایی ذخیرهسازی اسپرم و بارور کردن تدریجی تخمها را در طول زمان دارد. تاکنون تنها ۳۳ نوزاد کوسهنهنگ در سراسر تاریخ علم ثبت شدهاند که همگی در مناطق استوایی، از اقیانوس اطلس تا دریای عمان، پاکستان و مجمعالجزایر گالاپاگوس دیده شدهاند.
نواحی کماکسیژن اقیانوس (OMZ)؛ شنل نامرئی برای محافظت از نوزادان
فریا ومبرزلی (Freya Womersley)، پژوهشگر «انجمن زیستشناسی دریایی»، در پژوهشی جدید به مقایسه مکانهای ثبت این نوزادان با مناطق دارای حداقل اکسیژن (Oxygen Minimum Zones یا OMZs) پرداخته است. نتایج نشان میدهد که حضور نوزادان در این نواحی بسیار فراتر از یک تصادف ساده آماری است.
این مقاله به بررسی این فرضیه هیجانانگیز میپردازد که کوسهنهنگهای مادر ممکن است این لایههای کماکسیژن را به عنوان یک شنل نامرئیکننده اقیانوسی انتخاب کنند تا نوزادان خود را از دید شکارچیان پنهان سازند. در حالی که شکارچیان چابک اقیانوس باز مانند کوسههای آبی و نیزهماهیها توانایی تنفس در آبهای کماکسیژن را ندارند و از این نواحی دوری میکنند، نوزادان کوسهنهنگ میتوانند در این پناهگاه امن بمانند. علاوه بر این، پلانکتونها اغلب در مرز این لایههای کماکسیژن به دام میافتند و بوفه غذایی سرشاری برای نوزادان فراهم میآورند.
گذار از شکار غیرقانونی به صنعت اکوتوریسم پایدار و حفاظت دریایی
در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی، سالانه صدها کوسهنهنگ به خاطر گوشت و بالههایشان قتلعام میشدند. علیرغم اینکه این گونه از سال ۲۰۰۰ تحت حفاظت قرار گرفته، صید غیرقانونی همچنان در برخی مناطق ادامه دارد. در خلیج صالح نیز ماهیگیران سنتی به دلیل جثه عظیم این کوسهها از آنها وحشت داشتند و آنها را رقیب صید خود میدانستند؛ اما اکنون فرهنگ منطقه دستخوش تحولی چشمگیر شده است.
امروزه کوسهنهنگها به جاذبه اصلی یک صنعت چندمیلیون دلاری اکوتوریسم تبدیل شدهاند و نسل جوان منطقه تورهای غواصی و قایقرانی در اطراف باگانها را راهاندازی کرده است. سازمان Konservasi Indonesia در حال برنامهریزی برای ایجاد یک منطقه حفاظتشده دریایی (MPA) در شمال خلیج است که نخستین پناهگاه اختصاصی برای کوسهنهنگها در اندونزی خواهد بود.
از ۲۵ کوسهنهنگی که در خلیج صالح پلاکگذاری و ردیابی شدهاند، اکثر آنها بیشتر زمان خود را درون خلیج سپری میکنند و به ندرت خارج میشوند. هرواتا پوترا تأکید میکند: «این خلیج خانه کوسهنهنگها است و اگر بتوانیم از این زیستگاه بحرانی محافظت کنیم، شاهد بازیابی و احیای جمعیت منطقهای این شگفتیهای خلقت خواهیم بود.»