برای برخی افراد، پرهیز از مصرف الکل میتواند متعاقباً باعث افزایش مصرف وسواسی الکل (Compulsive Drinking) شود. تیم تحقیقاتی ما در پژوهش جدیدی بر روی موشهای تحت پرهیز دریافت که این تمایل شدید به نوشیدن، با تغییرات در فعالیت یک ناحیه خاص از مغز آغاز میشود؛ موضوعی که چشماندازهای غربالگری نوینی را برای شناسایی و کمک به افراد در معرض خطر بازگشت به اعتیاد (Relapse) فراهم میکند.
به گزارش واضح به نقل از The Conversation، اگرچه ترک الکل با بهبود شاخصهای سلامت عمومی همراه است، اما پژوهشگران حوزه اعتیاد این نظریه را مطرح کردهاند که تغییرات ساختاری و عملکردی مغز در طول دوران پرهیز ممکن است خطر بازگشت فرد به مصرف مجدد را افزایش دهد.
بررسی رفتار موشها و پدیده مصرف مقاوم به بیزاری
برای ارزیابی این فرضیه، دانشمندان رفتار موشها را پس از یک دوره دسترسی اختیاری و طولانیمدت به الکل و به دنبال آن یک دوره پرهیز اجباری مورد مطالعه قرار دادند. نتایج نشان داد گروهی از موشها دچار مصرف الکل مقاوم به بیزاری (Aversion-resistant alcohol intake) شدند؛ به این معنی که با وجود افزودن ماده تلخکننده کینین (Quinine)، موشها همچنان به نوشیدن الکل ادامه دادند. علاوه بر این، در مقایسه با موشهایی که پرهیز اجباری را تجربه نکرده بودند، این موشها مقادیر بسیار بیشتری از الکل تلخ را مصرف کردند. این یافتهها حاکی از آن است که چالشهای فیزیولوژیکی و زیستی مرتبط با دوران پرهیز، در عود مجدد اختلال مصرف الکل (AUD) نقش پررنگی ایفا میکنند.
نقش حیاتی ناحیه BNST مغز در گرایش به مصرف الکل
در مرحله بعد، فعالیت مجموعهای از سلولها در بخشی از عمق مغز موسوم به هسته بستر استریا ترمینالیس (BNST) بررسی شد. پیش از این، پژوهشگران دریافته بودند که این ساختار کوچک مغزی عمیقاً با علائم اختلال مصرف الکل مانند اضطراب و افسردگی در ارتباط است.
یافتههای این پژوهش نشان داد قرار دادن مجدد موشهای پرهیزکننده در محیطی که پیشتر الکل دریافت میکردند، موجب شد تا آنها برای نوشیدن تلاش کنند؛ حتی در شرایطی که لوله محتوی ظرف تنها حاوی آب معمولی بود. این رفتار مستقیماً با افزایش فعالیت در ناحیه BNST همراه بود. موشهای تحت پرهیزی که تمایل به نوشیدن الکل بسیار تلخ پیدا کرده بودند، بیش از دو برابر موشهای فاقد پرهیز اجباری، فعالیت عصبی در این ناحیه از مغز نشان دادند.
نکته حائز اهمیت این است که فعالیت عصبی در ناحیه BNST حتی پیش از در دسترس قرار گرفتن الکل تلخ برای موشها به ثبت رسید. این کشف نشان میدهد که احتمالاً میتوان از طریق غربالگری فعالیت مغزی BNST، افرادی را که پس از ترک در معرض خطر بالای بازگشت به اعتیاد هستند، به موقع شناسایی کرد.
چرا این دستاورد علمی در حوزه سلامت عمومی حیاتی است؟
سوءمصرف الکل یکی از جدیترین چالشهای سلامت عمومی در جهان است. با وجود پیامدهای منفی گسترده این ماده بر سلامت، شدت خطرات آن اغلب توسط عموم جامعه دستکم گرفته میشود.
- آمار نگرانکننده مرگومیر: تلفات مرتبط با مصرف الکل در سال ۲۰۲۴ حدود ۴.۵ برابر بیشتر از مرگومیر ناشی از مخدرها و اوپیوئیدها بوده است.
- چالش رویکرد پرهیز کامل: در حالی که استراتژیهای کاهش آسیب در درمان اعتیاد به مواد مخدر پیگیری میشود، پرهیز کامل همچنان رکن اصلی بیشتر درمانهای الکل است.
- گستردگی ابتلا: بیش از ۸۰ درصد بزرگسالان مصرف الکل را تجربه میکنند و حدود ۱۰ درصد از آنها به اختلال مصرف الکل دچار میشوند که رقمی معادل دهها میلیون نفر نیازمند به درمان تخصصی است.
متأسفانه پزشکان ابزارهای تشخیصی کافی برای پیشبینی اینکه چه بیمارانی بیش از بقیه به مداخله و کمک نیاز دارند در اختیار ندارند. با وجود درمانهای تأییدشده توسط سازمان غذا و دارو (FDA)، آمار افراد مبتلا به این اختلال بسیار بالا باقی مانده و طی دو دهه اخیر روندی افزایشی داشته است. بنابراین، توسعه فناوریهای نوین پزشکی و رویکردهای دقیق برای شناسایی زودهنگام افراد در معرض ریسک میتواند به بهینهسازی مسیر درمان کمک شایانی کند.
مجهولات پژوهشگران و ابهامات مسیر تحقیقاتی
هنوز نقش دقیق ناحیه BNST مغز در رفتارهای پیچیده مرتبط با اختلال مصرف الکل به طور کامل مشخص نیست. همچنین دانشمندان هنوز به طور دقیق نمیدانند چه عاملی محرک این افزایش فعالیت عصبی است و کدام گروه از سلولهای مغزی درون ساختار BNST این نوع فعالیتها را کدگذاری و هدایت میکنند. دستیابی به پاسخ این پرسشها میتواند اهداف دارویی و درمانی جدیدی را پیش روی محققان بگذارد.
گامهای بعدی؛ ورود به آزمایشهای بالینی انسانی
ابزارهای پیشرفته در علوم اعصاب (Neuroscience) اکنون به پژوهشگران این امکان را داده است تا فعالیت نورونهای خاصی را در مغز دستکاری و ارزیابی کنند. تیم تحقیقاتی با بهرهگیری از این ابزارهای پیشرفته در تلاش است نقش BNST را در مصرف اجباری الکل با وجود پیامدهای مضر کشف کند.
همزمان، محققان در حال بررسی فعالیت ناحیه BNST در مغز افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل هستند که در روزهای آغازین ترک به سر میبرند. در صورت مشاهده نتایج مشابه در مغز انسان، گام بعدی استفاده از اسکن و ارزیابی عملکردی BNST به عنوان یک روش غربالگری بالینی برای پیشگیری از بازگشت بیماران خواهد بود.
آگهی فردا