خلبانان و مهمانداران هواپیما که سفرهای هوایی روزمره ما را امکانپذیر میکنند، ممکن است با خطرات شغلی بسیار فراتر از آنچه تصور میشود روبهرو باشند. نتایج یک پژوهش گسترده جدید نشان میدهد که شاغلان این حرفهها با خطر قابلتوجهی برای مرگ ناشی از انواع خاصی از سرطان روبهرو هستند؛ خطری که دلیل اصلی آن، قرارگیری مداوم در معرض سطوح بالای پرتوهای کیهانی (Cosmic Radiation) با منشأ اعماق فضا است.
به گزارش واضح به نقل از پایگاه خبری فناوری گیزمودو (Gizmodo)، دانشمندان دانشکده پزشکی هاروارد (Harvard Medical School) به همراه تیمی از پژوهشگران، دادههای ثبتشده در گواهیهای فوت صدها رده شغلی مختلف را مورد تجزیه و تحلیل قرار دادند. آنها دریافتند که احتمال مرگ ناشی از سرطانهای مرتبط با پرتوگیری در میان خلبانان و کادر پرواز به مراتب بیشتر از سایر مشاغل است؛ این نرخ مرگومیر حتی در مقایسه با حرفههایی که افراد در آنها به صورت آگاهانه در مجاورت مواد پرتوزا فعالیت دارند (مانند تکنسینهای حوزه هستهای)، به شکل معناداری بالاتر است. نویسندگان این مطالعه تأکید دارند که بهویژه در ایالات متحده، باید اقدامات و استانداردهای جدیتری برای محافظت از کادر پرواز در برابر آثار مخرب تشعشعات یونیزان اتخاذ شود.
پژوهشگران در مقاله خود که در نشریه معتبر JAMA Internal Medicine منتشر شده است، اعلام کردند: «این یافتهها لزوم در نظر گرفتن تدابیر ایمنی و محافظت شغلی در برابر پرتوها را برای خدمه پرواز، متناسب با سطح پرتوگیری واقعی آنها، کاملاً توجیه و تأیید میکند.»
خطرات پرواز در ارتفاع؛ پرتوهای یونیزان چگونه سلامت خدمه را تهدید میکنند؟
پیش از این نیز مشخص شده بود که اعضای کادر پرواز بالاترین میانگین مواجهه با تشعشعات یونیزان (Ionizing Radiation) را در بین تمامی مشاغل به خود اختصاص دادهاند که بخش عمده آن حاصل تراکم بالاتر پرتوهای کیهانی در ارتفاعات بالای جو زمین است. پرتوهای یونیزان این توانایی را دارند که جهشهای ژنتیکی مضری در ساختار سلولهای بدن ایجاد کنند که در گذر زمان به سلولهای سرطانی تبدیل میشوند. با این حال، به گفته دکتر ویشال پاتل (Vishal Patel)، نویسنده اصلی این مطالعه، اثبات اینکه آیا این مواجهه بیشتر واقعاً منجر به افزایش آمار مرگ ناشی از سرطان میشود یا خیر، از نظر آماری همواره دشوار بوده است.
دکتر پاتل، پزشک و پژوهشگر سیاستگذاری سلامت در دانشگاه هاروارد، در مصاحبه با گیزمودو توضیح داد: «مطالعات پیشین عموماً بر پایه بررسیهای همگروهی (کوهورت) محدود به یک ایرلاین خاص، یک کشور یا یک نوع سرطان متمرکز بودند. این تحقیقات به دلیل تعداد اندک موارد فوت و همچنین نحوه انتخاب جامعه مقایسه دچار محدودیت بودند؛ کادر پرواز به طور معمول نسبت به جمعیت عمومی جامعه دارای سطح سلامت بالاتر، تحصیلات بیشتر و وضعیت رفاهی بهتری هستند و همین موضوع مقایسه آماری را دچار سوگیری میکرد.»
تحلیل دادههای ۱۲.۷ میلیون گواهی فوت؛ خلبانان در صدر جدول خطر
پژوهش جدید از رویکرد نوآورانهای بهره برده که به لطف تغییر قوانین ثبت دادهها امکانپذیر شده است. از سال ۲۰۲۰، گواهیهای فوت در ایالات متحده به صورت نظاممند شغل معمول متوفی را ثبت کردند. این موضوع به محققان اجازه داد تا آمار مرگهای ناشی از سرطانهای مرتبط با پرتو را در میان مشاغل پرتعداد و با اتکا به یک منبع داده کلان مقایسه کنند. این بیماریها شامل لنفوم و همچنین سرطان پستان، تیروئید و پروستات میشوند.
تیم تحقیقاتی متغیرهای کنترلی متعددی را برای ارزیابی صحت فرضیه خود اضافه کرد؛ از جمله بررسی آمار سرطانهایی که ارتباطی با پرتوگیری ندارند. علاوه بر این، دو گروه شغلی ویژه به عنوان گروه کنترل مثبت و منفی تعیین شدند: تکنسینهای هستهای که مستمراً با منابع پرتو سر و کار دارند، و خدمه زمینی هوانوردی که شرایط محیطی مشابهی با خدمه پرواز دارند اما در ارتفاع پرواز نمیکنند.
در این تحقیق، دادههای مربوط به ۱۲.۷ میلیون مورد فوت در بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ در میان ۵۰۳ رده شغلی گوناگون (شامل حدود ۱۴,۰۰۰ خلبان و ۷,۰۰۰ مهماندار) مورد بررسی قرار گرفت. پس از تعدیل متغیرهایی نظیر سن در زمان فوت، وضعیت تأهل و سطح تحصیلات، مشخص شد که این دو شغل رتبههای اول و دوم بالاترین نرخ مرگومیر ناشی از سرطانهای پرتوی را ثبت کردهاند؛ به شکلی که ۶.۹ درصد از مرگ مهمانداران و ۶.۷ درصد از مرگ خلبانان به دلیل ابتلا به این نوع سرطانها بوده است.
اثبات رابطه علت و معلولی میان پرواز در ارتفاع و سرطان
اگرچه دادههای اولیه نشاندهنده یک همبستگی آماری است، اما تحلیلهای دقیقتر فرضیه علت و معلولی را به طور جدی تقویت میکند. دکتر پاتل در این خصوص افزود: «آزمونهای کنترلی صحت نتایج را تأیید کردند. خدمه پرواز در جدول سرطانهای غیرمرتبط با پرتو، در میانه ۵۰۳ رده شغلی قرار گرفتند؛ بنابراین ما با یک افزایش عمومی در کل سرطانها مواجه نیستیم، بلکه این موضوع منحصراً به سرطانهای ناشی از تشعشع مربوط است. از سوی دیگر، مکانیکها و مونتاژکاران هواپیما که با سوخت جت و روغنهای هیدرولیک در تماساند اما سابقه پرواز در ارتفاع ندارند، هیچ افزایش خطری نشان ندادند؛ پس ترکیبات شیمیایی صنعت هوانوردی عامل این بیماری نیستند. در نهایت، تکنسینهای هستهای رتبه دوازدهم را به خود اختصاص دادند که دقیقاً تأثیر مستقیم پرتوهای یونیزان را به تصویر میکشد.»
البته محققان اشاره میکنند که عوامل دیگری نظیر برهمخوردن ریتم شبانهروزی (ساعت بیولوژیک بدن) بر اثر پروازهای طولانی و شیفتهای شبانه نیز میتواند در افزایش خطر سرطان مؤثر باشد. با این حال، نویسندگان تصریح کردهاند که حتی مسافران کثیرالسفر (با میانگین ۱۰ پرواز طولانی در سال)، هرگز در معرض دوزهای نگرانکننده پرتوهای کیهانی قرار نمیگیرند و این ریسک عمدتاً متوجه کادر پرواز است.
چرا ایجاد سپر محافظتی در هواپیما راهکار مناسبی نیست؟
این یافتهها لزوم اتخاذ پروتکلهای ایمنی سختگیرانهتر را آشکار میسازد، هرچند تلاش برای عایقبندی فیزیکی بدنه هواپیماها پاسخ مناسبی به این چالش نخواهد بود. دکتر پاتل تصریح میکند:
«استفاده از شیلدینگ و سپرهای محافظتی پاسخی شهودی اما کاملاً نادرست است. در ارتفاعات بالا، ما با پرتوهای کیهانی کهکشانی پرانرژی و ذرات ثانویهای روبهرو هستیم که از برخورد این پرتوها با بدنه فلزی هواپیما ایجاد میشوند. افزودن لایههای ضخیمتر به هواپیما عملاً میتواند نوترونهای ثانویه بیشتری نسبت به جذب آنها تولید کند. بنابراین امکان محافظت فیزیکی هواپیماها در برابر این تشعشعات وجود ندارد.»
راهکارهای عملی برای مدیریت پرتوگیری خدمه پرواز
در حال حاضر متخصصان شاغل در حوزه هستهای از پروتکلهای حفاظتی جامعی برخوردارند که در صنعت هوانوردی آمریکا پیادهسازی نشده است. این پروتکلها شامل مواردی نظیر استفاده از دوزسنجهای فردی (Dosimeter) برای پایش مداوم، ثبت سوابق دوز تجمعی و وضع سقفهای قانونی مجاز برای پرتوگیری سالانه است.
شدت پرتوگیری در مسیرهای پروازی مختلف متفاوت است و با مدیریت هوشمند میتوان آن را کنترل کرد:
- محدودسازی ساعات پرواز در مسیرهای قطبی: دوز پرتوها در ارتفاعات بالا و عرضهای جغرافیایی نزدیک به قطب (به دلیل ضعف میدان مغناطیسی زمین در انحراف ذرات) به اوج میرسد؛ بنابراین باید برای پروازهای قطبی و فوقطولانی سقف مشخصی تعیین شود.
- گردش منظم شیفتهای کاری: ایجاد سیستم چرخشی برای خدمه پرواز به منظور جلوگیری از پرواز مداوم افراد ثابت در مسیرهای با دوز بالا.
- تنظیم پروازها در دوران بارداری: اصلاح مأموریتهای هوایی بانوان باردار جهت به حداقل رساندن مواجهه جنین با پرتو.
- کاهش ارتفاع هنگام طوفانهای خورشیدی: تغییر مسیر یا کاهش ارتفاع پرواز در جریان رویدادهای ذرات خورشیدی (Solar Particle Events) که تشعشعات را به طور موقت به شدت افزایش میدهند.
دکتر پاتل تأکید میکند که هیچکدام از این اقدامات نیازمند تکنولوژیهای پیچیده یا جدید نیستند. در حالی که اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) خطرات تشعشعات شغلی برای کادر پرواز را تأیید کرده، اما هنوز استانداردهای الزامآور یا پایش مدونی مشابه قوانین اتحادیه اروپا وضع نکرده است. در نهایت، تدوین پروندههای جامع سلامت شغلی برای ثبت دوز تجمعی پرتوها در طول دوره کاری خدمه پرواز، مهمترین گام اولیه برای حفظ سلامت کادر هوانوردی به شمار میرود.