بر اساس یک پژوهش جدید، در میان افراد ۶۵ سال و بالاتر، داشتن دور کمر بزرگتر با افزایش خطر مرگ زودهنگام مرتبط است؛ با این حال، قرار گرفتن در دسته «دارای اضافهوزن» بر اساس شاخص توده بدنی (BMI) با کاهش خطر مرگ زودرس همراه بوده است. این نتیجه در نگاه اول بسیار گیجکننده و متناقض به نظر میرسد.
به گزارش واضح به نقل از خبرگزاری سیانان (CNN)، همه ما میدانیم که چاقی مفرط با افزایش خطر ابتلا به بیماریهای متعددی از جمله بیماریهای قلبی عروقی و دیابت نوع ۲ همراه است. با این حال، در افراد سالمند، ارتباط میان وزن بدن و سطح سلامت بسیار پیچیدهتر از یک عدد ساده روی ترازوی وزنکشی است. اما سالمندان و پزشکان آنها چگونه باید یافتههای بهظاهر متناقض این پژوهش را که در تاریخ ۱۹ اوت در ژورنال انجمن طب سالمندان آمریکا (Journal of the American Geriatrics Society) منتشر شده است، تحلیل و تفسیر کنند؟
ارزیابی سلامت سالمندان؛ گفتوگو با دکتر لیانا ون
برای درک بهتر معنای این تحقیقات در حوزه سالمندی سالم و بررسی نحوه عملکرد داروهای کاهش وزن، با دکتر لیانا ون (Dr. Leana Wen)، کارشناس سلامت سیانان، پزشک اورژانس و دانشیار بالینی در دانشگاه جرج واشنگتن که پیش از این به عنوان کمیسر بهداشت بالتیمور فعالیت میکرد، گفتوگو شده است.
یافتههای پژوهش جدید درباره BMI، دور کمر و طول عمر در سالمندان
سیانان: این مطالعه چه یافتههایی را درباره شاخص توده بدنی (BMI)، اندازه دور کمر و طول عمر افراد مسن آشکار کرده است؟
دکتر لیانا ون: محققان دادههای مربوط به نزدیک به ۷,۰۰۰ فرد بزرگسال ۶۵ سال و بالاتر را که در قالب یک مطالعه گسترده و ملی با حمایت مالی مؤسسه ملی بهداشت آمریکا (NIH) شرکت کرده بودند، مورد تحلیل قرار دادند. دانشمندان وضعیت شرکتکنندگان را تا ۱۴ سال پیگیری کردند تا بررسی کنند تغییرات شاخص توده بدنی (BMI) و اندازه دور کمر چگونه با خطر مرگ مرتبط است.
نتایج به دست آمده به شرح زیر است:
- در مقایسه با مردانی که BMI آنها در محدوده نرمال قرار داشت، مردان دارای اضافهوزن (شاخص BMI بین ۲۵ تا ۲۹.۹) با کاهش ۴۶ درصدی خطر مرگ روبهرو بودند. همچنین افرادی که در دسته چاقی درجه ۱ یا ۲ (BMI بین ۳۰ تا کمتر از ۴۰) قرار داشتند نیز خطر مرگ کمتری را ثبت کردند.
- در میان زنان، افرادی که دارای اضافهوزن بودند، در مقایسه با زنانی که BMI نرمال داشتند، ۲۷ درصد خطر مرگ کمتری داشتند. البته چاقی درجه ۱ یا ۲ در زنان تفاوت معنادار آماری در خطر مرگ ایجاد نکرد. همچنین در زنان و مردان مبتلا به چاقی درجه ۳ (BMI معادل ۴۰ یا بالاتر)، تفاوت آماری معناداری در میزان مرگومیر مشاهده نشد.
- اما الگو هنگام بررسی دور کمر کاملاً متفاوت بود؛ مردانی با دور کمر بیش از ۴۰ اینچ (۱۰۱.۶ سانتیمتر) و زنانی با دور کمر بیش از ۳۵ اینچ (۸۹ سانتیمتر)، با افزایش ۲۴ درصدی خطر مرگ زودهنگام در مقایسه با افراد زیر این آستانه مواجه شدند. نکته کلیدی این است که این افزایش خطر حتی پس از تعدیل شاخص توده بدنی نیز پابرجا ماند.
راز «پارادوکس چاقی»؛ آیا چربی بیشتر در سنین بالا فایده دارد؟
سیانان: آیا این نتایج بدین معناست که داشتن اضافهوزن و چربی بدنی بیشتر در دوران سالمندی مفید است؟
دکتر لیانا ون: خیر، ابداً چنین نیست. این مطالعه تنها یک همبستگی میان برخی دستهبندیهای BMI و کاهش مرگومیر یافته است؛ اما اثبات نمیکند که افزایش چربی بدن به افزایش طول عمر کمک میکند. نویسندگان مقاله نیز صراحتاً هشدار دادهاند که یافتههای آنها نباید به عنوان شواهدی مبنی بر محافظتکننده بودن بیولوژیکی چربی اضافه بدن تعبیر شود.
برای پدیدهای که گاهی از آن تحت عنوان پارادوکس چاقی (Obesity Paradox) یاد میشود — یعنی اینکه چگونه چاقی خطر بیماریهای حاد را بالا میبرد اما همزمان با کاهش خطر مرگ در برخی سالمندان همراه است — چند توضیح علمی وجود دارد:
- علیت معکوس (Reverse Causation): بیماریهای زمینهای مانند سرطان، نارسایی قلبی و سایر بیماریهای مزمن میتوانند سبب کاهش وزن شدید شوند. این امر باعث میشود که وزن پایینتر بهاشتباه با خطر بالاتر مرگ زودهنگام مرتبط دیده شود، در حالی که بیماری زمینهای عامل اصلی هر دو پدیده است.
- سوگیری بقا (Survivorship Bias): فردی که علیرغم داشتن چاقی به سنین بالا میرسد، ممکن است از نظر ژنتیکی یا ویژگیهای بدنی با کسی که در سنین جوانی بر اثر عوارض چاقی فوت کرده، تفاوتهای اساسی داشته باشد.
- نقص ساختاری BMI: شاخص توده بدنی ابزار کاملی برای سنجش دقیق درصد و نوع چربی بدن نیست.
چرا شاخص توده بدنی (BMI) معیار ناقصی برای ارزیابی سلامت در سالمندی است؟
سیانان: چرا با افزایش سن، کاربرد شاخص توده بدنی به عنوان معیاری برای سلامت کاهش مییابد؟
دکتر لیانا ون: شاخص توده بدنی صرفاً با استفاده از قد و وزن محاسبه میشود. به عنوان یک ابزار کلی، BMI برای بررسی الگوها در جمعیتهای بزرگ مفید است، اما چیزی درباره ترکیب بدنی (Body Composition) فرد به ما نمیگوید.
دو فرد با قد و وزن یکسان را در نظر بگیرید؛ یکی از آنها ممکن است توده عضلانی بالا و چربی بسیار پایینی داشته باشد، در حالی که دیگری عضله کمتر و چربی انباشته بیشتری دارد. با این حال، هر دو شاخص BMI کاملاً یکسانی خواهند داشت.
این تمایز با افزایش سن پررنگتر میشود؛ زیرا افراد با افزایش سن دچار تحلیل عضلانی (سارکوپنی) میشوند، قد آنها به دلیل فشرده شدن ستون فقرات کاهش مییابد و محل ذخیرهسازی چربی در بدنشان تغییر میکند. در یک فرد سالمند، بالا بودن شاخص BMI ممکن است ناشی از حفظ توده عضلانی بدون چربی باشد. برعکس، فردی با BMI کاملاً نرمال ممکن است بخش زیادی از عضلات خود را از دست داده و چربی احشایی خطرناکی را در بدن ذخیره کرده باشد.
خطرات چربی احشایی شکم و نحوه اندازهگیری صحیح دور کمر
سیانان: چربی دور شکم چه تفاوتی با سایر چربیها دارد؟ آیا افراد باید علاوه بر محاسبه BMI، اندازه دور کمر خود را نیز بسنجند؟
دکتر لیانا ون: چربی احشایی (Visceral Fat) که به آن «چربی پنهان» نیز میگویند، در عمق شکم و اطراف اندامهای حیاتی داخلی تجمع مییابد. این نوع چربی مستقیماً با التهاب سیستمیک، مقاومت به انسولین و اختلالات متابولیکی که خطر بیماریهای قلبی و دیابت را دوچندان میکنند، در ارتباط است.
اندازهگیری دور کمر یک روش ساده و کاربردی برای برآورد میزان چربی احشایی است. بسیاری از متخصصان توصیه میکنند که معیارهایی مانند نسبت دور کمر به باسن (WHR) و اندازهگیری مستقیم چربی بدن از طریق کالیپر، در کنار BMI برای تشخیص دقیق چاقی و اضافهوزن به کار روند.
مزیت بزرگ اندازهگیری دور کمر این است که نیازی به تجهیزات پیشرفته ندارد و بیماران میتوانند آن را در منزل پایش کنند. برای اندازهگیری دقیق:
- متر نواری را دور شکم، دقیقاً در فاصله میان پایینترین دنده و بالای استخوان لگن قرار دهید.
- متر باید صاف، افقی و مماس با پوست باشد بدون اینکه به بافت پوست فشار وارد کند یا آن را فشرده سازد.
نتیجه این سنجش میتواند در کنار BMI و سایر شاخصهای کلینیکی نظیر فشار خون، قند خون، سطح کلسترول و میزان آمادگی جسمانی، تصویری دقیق از وضعیت سلامت ارائه دهد.
چرا کمبود وزن در سالمندان خطر مرگ را دو برابر میکند؟
سیانان: این مطالعه نشان داد سالمندانی که دچار کمبود وزن هستند، در معرض خطر بسیار بالاتری برای مرگ قرار دارند. علت این موضوع چیست؟
دکتر لیانا ون: بر اساس این تحقیق، زنان و مردان سالمندی که دچار کمبود وزن (Underweight) بودند، نزدیک به دو برابر بیشتر از افراد دارای BMI نرمال با خطر مرگ زودهنگام مواجه شدند. این مسئله کاملاً منطقی است؛ زیرا وزن پایین در سالمندان مستقیماً به سندرم فرسودگی (Frailty) و ضعف جسمانی منجر میشود.
افراد مسن برای انجام فعالیتهای روزمره، حفظ تحرک و جلوگیری از زمین خوردن و شکستگی به قدرت عضلانی نیاز دارند. فردی که به دلیل تحلیل رفتن عضلات وزن کم میکند، بسیار آسیبپذیرتر میشود؛ حتی اگر عدد BMI او به سمت محدودهای برود که در حالت عادی «سالم» تلقی میشود. با این حال، کاهش وزن ناخواسته میتواند نشانهای از یک بیماری زمینهای و مزمن پنهان باشد.
راهکارهای عملی برای افزایش طول عمر و ارتقای سلامت سالمندان
سیانان: اگر ردیابی BMI کافی نیست، سالمندان برای ارزیابی و بهبود سلامت خود باید بر چه مواردی تمرکز کنند؟
دکتر لیانا ون: توصیه من به سالمندان این است که به جای وسواس روی یک عدد خاص روی ترازو، توجه خود را بر عملکرد بدنی و کیفیت سلامت متمرکز کنند. از خود بپرسید: آیا از نظر بدنی فعال هستید؟ آیا میتوانید کارهای روزمره را به شکل مستقل انجام دهید؟ آیا قدرت عضلانی خود را حفظ کردهاید؟
برای بهبود سبک زندگی و حفظ توده عضلانی (بهویژه برای افرادی که از داروهای لاغری GLP-۱ استفاده میکنند)، رعایت نکات زیر حیاتی است:
- ورزشهای ترکیبی: اولویت دادن به ورزشهای هوازی نظیر پیادهروی سریع، دوچرخهسواری یا شنا در کنار تمرینات قدرتی و بدنسازی جهت حفظ عضلات.
- تغذیه اصولی: مصرف مقادیر کافی پروتئین باکیفیت برای جلوگیری از تحلیل بافت عضلانی.
- پایش تغییرات زمانی: افزایش سایز دور کمر نشاندهنده افزایش خطرناک چربی شکمی است، حتی اگر وزن ثابت بماند. از سوی دیگر، کاهش وزن ناگهانی و بدون دلیل باید فوراً با پزشک در میان گذاشته شود.
- بررسی جامع پزشکی: ارزیابی وزن سالم باید متناسب با شرایط فردی انجام شود و شامل ترکیب بدنی، محل توزیع چربی، توانایی حرکتی، فشار خون، قند خون و چربی خون باشد.
برای دریافت جدیدترین راهکارهای کاربردی پیرامون سبک زندگی سالم و ابزارهای بهبود سلامت جسمی، میتوانید در خبرنامههای تخصصی سلامت عضو شوید تا از بهروزترین یافتههای پزشکی بهرهمند گردید.