پشت پرده کمپهای غیرمجاز ترک اعتیاد چه میگذرد؟ بررسی شیوههای هولناک و غیرانسانی از کتکدرمانی و آجردرمانی تا رهاسازی سگهای درنده و راههای تشخیص کمپهای مجاز.
به گزارش واضح ، پدیده اعتیاد و تلاش خانوادهها برای نجات وابستگان خود، در سالهای اخیر بستری برای شکلگیری مراکزی نامعتبر و زیرزمینی تحت عنوان کمپهای ترک اعتیاد غیرمجاز فراهم کرده است. مراکزی که به جای بهرهگیری از پروتکلهای درمانی مصوب، تخصص پزشکان و مداخله روانشناسان، از الگوهای رفتاری خشن، غیرعلمی و تنبیهی استفاده میکنند. بازخوانی پروندههای قضایی و روایت نجاتیافتگان از این اماکن، پرده از شیوههایی برمیدارد که بیش از آنکه به فرآیند درمان شباهت داشته باشد، به مصادیق شکنجه جسمی و روانی نزدیک است؛ روشهایی موسوم به «کتکدرمانی»، «آجردرمانی» و «سگدرمانی» که خطرات جانی و آسیبهای جبرانناپذیری برای افراد به همراه دارند.
آناتومی رفتارهای غیرعلمی؛ روشهای خطرناک در کمپهای غیرمجاز
گردانندگان مراکز غیرقانونی با ادعای شکستن مقاومت ذهنی معتاد یا تخلیه سموم از طریق ایجاد شوکهای شدید جسمی و روانی، روشهای بدوی را جایگزین سمزدایی اصولی و دارودرمانی میکنند. مهمترین این روشها عبارتاند از:
۱. کتکدرمانی؛ سرکوب فیزیکی بهجای کنترل وسوسه
در شیوه موسوم به کتکدرمانی، گردانندگان کمپ یا مددجویان قدیمیتر که به آنها اصطلاحاً «ارشد» گفته میشود، فرد تازهوارد را با ابزارهایی مانند لوله پولیکا، کابل، شلنگ یا باتوم مورد ضرب و شتم قرار میدهند. توجیه کاذب گردانندگان این است که بیمار باید درد خماری را با دردی شدیدتر فراموش کند یا به دلیل لغزشهای قبلی تنبیه شود. این اقدام غیرقانونی تاکنون در موارد متعددی به شکستگی استخوان، خونریزی داخلی، آسیبهای نخاعی و حتی مرگ منجر شده است.
۲. آجردرمانی و کار اجباری طاقتفرسا
«آجردرمانی» یکی دیگر از روشهای تنبیهی رایج در کمپهای فاقد مجوز است. در این شیوه، فرد در دوران حاد خماری و ضعف مفرط جسمانی، مجبور به جابهجایی مقادیر زیادی آجر، مصالح ساختمانی یا حفر گودالهای بیهدف در محوطه کمپ میشود. مسئولان این مراکز ادعا میکنند که فعالیت بدنی شدید منجر به تعریق و خروج سم از بدن میشود، در حالی که از دیدگاه پزشکی، وارد کردن فشار سنگین به قلب و عضلاتی که به دلیل قطع مصرف دچار اختلال متابولیک شدهاند، خطر ایست قلبی، نارسایی کلیوی حاد (رابدومیولیز) و پارگی تاندونها را به شدت افزایش میدهد.
۳. سگدرمانی؛ شکنجه روانی با حیوانات درنده
یکی از تکاندهندهترین شیوههای گزارششده در بازرسیهای قضایی، استفاده از سگهای نگهبان آموزشدیده (سگدرمانی) برای ارعاب مددجویان است. در این شیوه، بیمار معترض یا فراری را درون محوطهای بسته در برابر سگهای درنده قرار میدهند یا او را درون قفسهای سگ محبوس میکنند تا با ایجاد ترس مطلق، مانع از اعتراض، درخواست خروج یا سرپیچی از دستورات شوند. شوک ناشی از این اقدام فاجعهبار میتواند به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، فوبیای دائمی و جنون مقطعی منجر گردد.
۴. حوضچه آب یخ و دوش سرد اجباری
انداختن ناگهانی مددجو به درون استخرهای آب بسیار سرد یا شستوشوی او با شلنگ آب یخ در فصول سرد سال، از دیگر روشهای تنبیهی مرسوم در مراکز غیرمجاز است. این فرآیند که با هدف بهاصطلاح «هوشیار کردن» انجام میشود، به علت افت ناگهانی دمای بدن (هیپوترمی)، انقباض عروق خونی و فشار مضاعف بر قلب، از عوامل اصلی ایست قلبی و مرگ ناگهانی در این کمپها به شمار میرود.
مقایسه پروتکلهای علمی و شیوههای غیرمجاز ترک اعتیاد
برای درک شکاف عمیق میان علم پزشکی و اقدامات شبهدرمانی در کمپهای غیرمجاز، تفاوتهای اساسی در جدول زیر تدوین شده است:
شاخص ارزیابی کمپهای استاندارد و دارای مجوز بهزیستی کمپهای غیرمجاز و زیرزمینی
پذیرش و ورود داوطلبانه، ثبت قانونی مشخصات و معاینه بالینی اولیه اجباری، ربایش شبانه، عدم بررسی پیشینه پزشکی
روش سمزدایی تحت نظر پزشک، استفاده از پروتکلهای دارویی معتبر قطع ناگهانی و بدون دارو (سقوط آزاد)، اعمال خشونت
کادر درمانی پزشک عمومی مقیم، روانپزشک، روانشناس بالینی و مددکار فاقد کادر درمانی، نظارت توسط معتادان بهبودیافته خشن
تغذیه و بهداشت رژیم غذایی مقوی، استانداردهای بهداشتی و اتاقهای مناسب تغذیه نامناسب، تراکم بیش از حد، فضاهای تاریک و آلوده
رویکرد رفتاری توانمندسازی، گروهدرمانی، شناختدرمانی و آموزش مهارت تنبیه بدنی، تحقیر کلامی، کار اجباری و حبس انفرادی
مسئولیت حقوقی پاسخگو در برابر مراجع نظارتی، دارای پرونده ثبتشده پنهانکاری، نقض حقوق شهروندی، فرار از پاسخگویی قانونی
چرا خانوادهها به دام کمپهای غیرمجاز میافتند؟
گسترش فعالیت این مراکز معمولاً معلول چند عامل کلیدی در جامعه است:
استیصال و ناامیدی خانوادهها: فرسایش روانی و مالی ناشی از اعتیاد طولانیمدت عضو خانواده، تصمیمگیری منطقی را دشوار کرده و افراد را به سمت وعدههای کاذب «ترک تضمینی در کوتاهمدت» سوق میدهد.
خدمات جمعآوری اجباری: بسیاری از این مراکز با اعزام گروههای غیررسمی موسوم به «تیم شکار»، بدون حکم قضایی فرد معتاد را از منزل یا محل کار میربایند؛ روشی که اگرچه از نظر قانونی جرم محرز است، اما مورد استقبال برخی خانوادههای درمانده قرار میگیرد.
هزینههای پایینتر ظاهری: تعرفههای این کمپها به دلیل عدم استخدام پزشک، روانشناس و تأمین نکردن غذای استاندارد، در ابتدا کمتر از مراکز درمانی تخصصی برآورد میشود.
پیامدهای مخرب شیوههای خشونتآمیز بر روند بهبودی
پژوهشهای حوزه اعتیاد نشان میدهد ترک اعتیاد از طریق ایجاد وحشت و ضربوشتم نهتنها به ماندگاری پاکی کمکی نمیکند، بلکه آمار عود مجدد (لغزش) را به مراتب بالاتر میبرد. بیمارانی که دوره بستری خود را با شکنجه و ترومای روحی سپری میکنند، بلافاصله پس از ترخیص برای تسکین دردهای جسمانی و فراموشی فشارهای عصبی، با دوز بالاتری به سمت مصرف مواد مخدر بازمیگردند.
علاوه بر این، بیاعتمادی عمیق نسبت به درمانهای علمی و بیزاری از رواندرمانی، یکی از بزرگترین سدهای بازپروری این افراد در آینده خواهد بود.
هشدارهای قانونی و نحوه شناسایی مراکز مجاز
سازمان بهزیستی و ستاد مبارزه با مواد مخدر تأکید دارند که خانوادهها پیش از سپردن وابستگان خود به هر مرکزی، موارد زیر را بررسی کنند:
پروانه فعالیت معتبر: مرکز باید دارای پروانه رسمی تأسیس و پروانه مسئول فنی از سوی سازمان بهزیستی باشد و این مجوزها باید در معرض دید مراجعان نصب شده باشند.
حضور دائم پزشک و مسئول فنی: هرگونه پذیرش، تجویز دارو یا تعیین روند ترخیص باید با امضا و مهر پزشک صورت گیرد.
ممنوعیت جمعآوری اجباری بدون دستور قضایی: ورود به حریم خصوصی افراد و انتقال اجباری تنها با دستور مستقیم مقام قضایی و توسط ضابطان رسمی قانون مجاز است و ورود گروههای متفرقه از کمپها مصداق آدمربایی به شمار میرود.
امکان ارتباط منظم خانواده با بیمار: کمپهایی که ملاقات حضوری یا تماس تلفنی بیمار با خانواده را برای هفتههای متمادی ممنوع میکنند، مشکوک به انجام رفتارهای خشونتآمیز و غیرقانونی هستند.
پیگیری گزارشهای مردمی و بازرسیهای مستمر دستگاه قضایی و نهادهای نظارتی، اگرچه به پلمب دهها مرکز غیرمجاز در سراسر کشور انجامیده است، اما آگاهی عمومی و پرهیز از سپردن بیماران به شیوههای تنبیهی، پایدارترین راهکار برای پایان دادن به این چرخه خشونتآمیز است. اعتیاد یک اختلال زیستی، روانی و اجتماعی است و درمان آن مستلزم رویکردهای تخصصی، حمایتی و پزشکی است، نه ابزارهای شکنجه و ارعاب.