آیا «بی‌چت» (Bitchat) می‌تواند آینده شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز باشد؟ جک دورسی دوباره خبرساز شد!

در دنیایی که تقریباً تمام ارتباطات دیجیتال ما وابسته به اینترنت و سرورهای متمرکز غول‌های فناوری است، تصور یک پیام‌رسان که بدون نیاز به زیرساخت‌های موجود کار کند، کمی دور از ذهن به نظر می‌رسد. اما جک دورسی، بنیان‌گذار توییتر و مدیرعامل فعال شرکت بلاک (Block)، دقیقاً با همین ایده از پروژه‌ی جدید خود به نام «بی‌چت» (Bitchat) رونمایی کرده است؛ یک پیام‌رسان غیرمتمرکز که قصد دارد تعریف ما از ارتباطات امن و آزاد را بازنویسی کند.

هدف اصلی بی‌چت، فراهم کردن امکان برقراری ارتباطات امن و آزاد بدون وابستگی به سرورهای متمرکز است. این یعنی چه؟ در ادامه به بررسی عملکرد این پلتفرم و مقایسه آن با نمونه‌های مشابه خواهیم پرداخت.

بی‌چت چگونه کار می‌کند؟ نگاهی به معماری فنی

ساختار بی‌چت کاملاً غیرمتمرکز بنا شده است. برخلاف پیام‌رسان‌های محبوبی مانند واتس‌اپ یا تلگرام که پیام‌های شما را از طریق سرورهای مرکزی شرکت سازنده انتقال می‌دهند، بی‌چت هیچ سرور مرکزی ندارد. در این شبکه، هر دستگاه موبایل به یک گره (Node) مستقل تبدیل می‌شود.

شبکه Mesh خودسازمان‌دهنده

وقتی شما بی‌چت را روی گوشی خود نصب می‌کنید، دستگاه شما به طور همزمان نقش یک کلاینت (درخواست‌کننده‌ی پیام) و یک سرور جانبی (ارسال‌کننده‌ی پیام) را ایفا می‌کند. دستگاه‌های نزدیک به هم که بی‌چت روی آن‌ها فعال است، از طریق بلوتوث کم‌مصرف (Bluetooth Low Energy) با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند و یک «شبکه Mesh خودسازمان‌دهنده» (Self-organizing Mesh) را تشکیل می‌دهند.

در این شبکه، پیام‌ها می‌توانند از یک دستگاه به دستگاه دیگر “جهش” (Hop) کنند تا به مقصد نهایی خود برسند. برد مؤثر بلوتوث محدود به حدود 30 متر است، اما با وجود چندین کاربر در یک منطقه، پیام شما می‌تواند صدها متر را طی کند. دستگاه‌هایی که در محدوده‌ی دو یا چند کاربر قرار دارند، نقش «گره‌های پل‌زن» (Bridge Nodes) را بازی می‌کنند و این گره‌ها را به یکدیگر متصل می‌سازند تا شبکه‌های گسترده‌تری شکل بگیرد.

سیستم ذخیره و ارسال (Store-and-Forward)

یکی از چالش‌های شبکه‌های آفلاین این است که اگر گیرنده در دسترس نباشد، پیام چگونه به او می‌رسد؟ بی‌چت این مشکل را با سیستم «ذخیره و ارسال» (Store-and-Forward) حل کرده است. اگر کاربری آفلاین باشد، دستگاه‌های دیگر در شبکه، پیام را برای مدتی مشخص در حافظه‌ی خود نگه می‌دارند و به محض آنلاین شدن کاربر، آن را به او تحویل می‌دهند. این ویژگی تضمین می‌کند که ارتباطات حتی در صورت نبود اتصال پایدار، با کمترین تأخیر ممکن انجام شوند.

این ویژگی تضمین می‌کند که ارتباطات حتی با وجود اتصالات نامطمئن اینترنتی، به شکل بی‌وقفه ادامه پیدا کنند.

امنیت و حریم خصوصی: سنگ بنای بی‌چت

تمرکز اصلی بی‌چت روی حریم خصوصی و امنیت است. برای استفاده از این اپلیکیشن، به هیچ شماره تلفن، ایمیل یا حساب کاربری نیاز ندارید. هویت شما کاملاً ناشناس باقی می‌ماند و هیچ داده‌ای در سرورهای مرکزی ذخیره نمی‌شود، زیرا اساساً سروری وجود ندارد! پیام‌ها به صورت peer-to-peer تنها در حافظه‌ی دستگاه‌ها نگهداری شده و به محض تحویل، پاک می‌شوند. این رویکرد که به «پیام‌رسانی زودگذر» (Ephemeral Messaging) معروف است، ردپای دیجیتال شما را به حداقل می‌رساند.

بی‌چت برای تأمین امنیت ارتباطات از چند لایه رمزنگاری پیشرفته استفاده می‌کند:

• رمزنگاری سرتاسری (End-to-End Encryption): تمامی پیام‌های خصوصی با استفاده از الگوریتم قدرتمند AES-256-GCM رمزنگاری می‌شوند. این یعنی فقط فرستنده و گیرنده قادر به خواندن محتوای پیام‌ها هستند.
• تبادل کلید امن: برای برقراری ارتباط اولیه بین دو دستگاه، از پروتکل تبادل کلید X25519 استفاده می‌شود که یکی از امن‌ترین روش‌های موجود است.
• محافظت از اتاق‌های گفتگوی محافظت‌شده: کاربران می‌توانند گروه‌های خصوصی با رمز عبورهای قوی ایجاد کنند. این رمزها با استفاده از الگوریتم Argon2id محافظت می‌شوند تا از حملات brute-force جلوگیری شود.
• قطعه‌بندی پیام‌ها: پیام‌های طولانی به قطعات کوچک‌تر (کمتر از 500 بایت) تقسیم می‌شوند تا با محدودیت‌های انتقال داده در شبکه‌های بلوتوث سازگار باشند.
• پاک‌سازی اضطراری: یک قابلیت منحصربه‌فرد در بی‌چت، امکان پاک کردن فوری تمام داده‌ها و پیام‌ها با سه بار ضربه زدن سریع روی صفحه است. این ویژگی برای فعالان اجتماعی و روزنامه‌نگاران در شرایط خطر بسیار کاربردی خواهد بود.

درس‌هایی از گذشته: بی‌چت در مقایسه با پیشینیان خود

ایده‌ی پیام‌رسان‌های آفلاین و غیرمتمرکز، ایده‌ی جدیدی نیست. در گذشته نیز اپلیکیشن‌هایی در این زمینه تلاش کرده‌اند، اما هیچ‌کدام نتوانسته‌اند به موفقیت چشمگیری دست پیدا کنند. بررسی این نمونه‌ها می‌تواند نشان دهد بی‌چت چگونه از اشتباهات گذشته درس گرفته است.

FireChat (فعالیت از 2014 تا 2018)

فایرچت یکی از اولین پیام‌رسان‌های مش بود که با استفاده از بلوتوث و وای‌فای دایرکت (Wi-Fi Direct) کار می‌کرد. این اپلیکیشن در جریان اعتراضات هنگ کنگ در سال 2019 محبوبیت زیادی پیدا کرد و بیش از 500,000 بار دانلود شد. با این حال، فایرچت یک ضعف بزرگ داشت: امنیت. نسخه‌های اولیه‌ی آن هیچ رمزنگاری‌ای نداشتند و بعدها نیز رمزنگاری ضعیفی برای پیام‌های خصوصی اضافه شد. در نهایت، این سرویس متوقف شد و دیگر در دسترس نیست.

Bridgefy (فعالیت از 2014 تا امروز)

بریج‌فای نیز در جریان اعتراضات در سراسر جهان محبوبیت پیدا کرد. اما این اپلیکیشن هم از نظر امنیتی با انتقادات زیادی مواجه شد. محققان امنیتی نشان دادند که امکان شناسایی هویت کاربران، خواندن پیام‌ها توسط هکرها و حتی دستکاری کل شبکه با ارسال یک پیام مخرب وجود دارد. اگرچه این شرکت بعداً از پروتکل امنیتی سیگنال (Signal) استفاده کرد، اما پیاده‌سازی ضعیف آن همچنان حفره‌های امنیتی متعددی را باقی گذاشت.

Briar (فعالیت از 2018 تا امروز)

در میان پیام‌رسان‌های غیرمتمرکز، Briar امن‌ترین گزینه محسوب می‌شود. این اپلیکیشن که با تمرکز بر نیازهای روزنامه‌نگاران و فعالان مدنی ساخته شده است، از رمزنگاری قدرتمندی بهره می‌برد و برای ارتباطات آنلاین از شبکه Tor نیز استفاده می‌کند. با این حال، تمرکز شدید Briar بر امنیت، به قیمت رابط کاربری ساده و کاربرپسند بودن آن تمام شده و مانع از استفاده‌ی گسترده‌ی آن توسط عموم مردم شده است.

در جدول زیر خلاصه‌ای از مقایسه‌ی این پیام‌رسان‌ها را مشاهده می‌کنید:

کاربردهای عملی بی‌چت: فراتر از یک پیام‌رسان ساده

معماری منحصربه‌فرد بی‌چت، آن را به ابزاری ایده‌آل برای سناریوهای خاص تبدیل می‌کند:

1. مناطق بحران‌زده و بلایای طبیعی: پس از وقوع زلزله، سیل یا طوفان، زیرساخت‌های ارتباطی مانند دکل‌های مخابراتی و اینترنت اغلب از کار می‌افتند. در چنین شرایطی، امدادگران و مردم می‌توانند با استفاده از بی‌چت برای هماهنگی عملیات نجات و اطلاع از وضعیت یکدیگر استفاده کنند.
2. رویدادها و کنفرانس‌های بزرگ: در استادیوم‌های ورزشی، کنسرت‌ها یا نمایشگاه‌های بزرگ، شبکه‌های موبایل به دلیل ازدحام جمعیت دچار اختلال می‌شوند. بی‌چت راهی برای ارتباط مستقیم و بدون دردسر بین شرکت‌کنندگان فراهم می‌کند.
3. مناطق دورافتاده و طبیعت‌گردی: برای کوهنوردان، طبیعت‌گردان یا ساکنان مناطق روستایی که دسترسی پایداری به اینترنت ندارند، بی‌چت یک راهکار ارتباطی ارزان و مؤثر است.

چالش‌ها و آینده‌ی پیش رو

با تمام مزایایی که بی‌چت ارائه می‌دهد، این پروژه با محدودیت‌های ذاتی نیز روبرو است. مهم‌ترین چالش، «اثر شبکه‌ای» (Network Effect) است؛ به این معنی که یک پیام‌رسان تنها زمانی مفید است که افراد زیادی از آن استفاده کنند. برای کارآمد بودن بی‌چت، نیازمند جذب تعداد قابل توجهی کاربر در یک منطقه‌ی جغرافیایی است. علاوه بر این، محدودیت برد 30 متری بلوتوث و مصرف باتری نسبتاً بالای آن، از دیگر چالش‌های پیش روی این فناوری هستند.

با این وجود، تیم توسعه‌دهنده‌ی بی‌چت برنامه‌هایی برای بهبود آن در آینده دارد. استفاده از Wi-Fi Direct برای افزایش سرعت و برد ارتباطات و همچنین بهبود قابلیت‌های پل‌زنی برای اتصال خوشه‌های دور از هم، از جمله این برنامه‌هاست.

جمع‌بندی

بی‌چت می‌تواند نقطه‌ی عطفی در دنیای شبکه‌های اجتماعی غیرمتمرکز باشد. این پروژه با درس‌گرفتن از شکست‌های گذشته و تمرکز بر امنیت، قصد دارد قدرت ارتباط را به دست خود کاربران بازگرداند و در جهانی که هر لحظه ممکن است دسترسی به اینترنت محدود شود، روشی جایگزین و آزاد برای ارتباطات انسانی ارائه دهد. جک دورسی و تیمش با خلق این ابزار، بار دیگر نشان دادند که همچنان به دنبال تغییر و تحول در دنیای فناوری هستند و می‌توانند قدرت ارتباط را مستقیماً به دست کاربران بسپارند و در شرایط بحرانی، ارتباطی آزاد و بدون محدودیت را در اختیارشان قرار دهند.

منبع: cointelegraph