فضای دیپلماسی در منطقه خاورمیانه و جنوب آسیا بار دیگر شاهد تحرکات جدی و پیامهای معناداری از سوی تهران بود. دکتر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در عصرگاه پنجشنبه ۹ بهمن ۱۴۰۴، طی دو تماس تلفنی جداگانه و طولانی با سران کشورهای قطر و پاکستان، ابعاد جدیدی از سیاست خارجی دولت خود را ترسیم کرد. این گفتوگوها که در فضایی صمیمانه اما با لحنی قاطع انجام شد، بیش از هر چیز بر یک نکته تمرکز داشت: ایران به دنبال تنش نیست، اما بازیهای دوگانه واشنگتن را نیز بر نمیتابد.
دیپلماسی تلفنی؛ رایزنی با شرکای استراتژیک
دکتر پزشکیان در ابتدا با «شیخ تمیم بن حمد آل ثانی»، امیر قطر، به گفتگو نشست. قطر همواره به عنوان یک میانجی صادق و پلی میان ایران و جهان غرب نقشآفرینی کرده است. رئیسجمهور در این مکالمه، ضمن قدردانی از مواضع هوشمندانه دوحه، بر لزوم یکپارچگی امت اسلامی تأکید کرد. او معتقد است که ریشه بسیاری از بیثباتیهای فعلی در منطقه، مداخلات مستقیم و غیرمستقیم آمریکا و اقدامات تحریکآمیزی است که با هدف برهم زدن توازن قدرت انجام میشود.
در ادامه، ایشان با «شهباز شریف»، نخستوزیر پاکستان نیز گفتگو کرد. روابط تهران و اسلامآباد که ریشه در تاریخ و فرهنگ مشترک دارد، اکنون در یکی از حساسترین دورههای خود قرار گرفته است. رئیسجمهور در این تماس تأکید کرد که همکاریهای دوجانبه برای تأمین امنیت مرزها و ثبات منطقهای، کلید خنثیسازی نقشههای بیگانگان است.
پیام صریح به کاخ سفید: دیپلماسی واقعی یا نمایش سیاسی؟
یکی از مهمترین بخشهای سخنان دکتر پزشکیان، نقد جدی به رویکرد متناقض ایالات متحده بود. وی با بیانی شفاف اظهار داشت که اگر مقامات آمریکایی مدعی تمایل به مذاکره و حل مسائل از طریق میز دیپلماسی هستند، باید این ادعا را در عمل ثابت کنند. نمیتوان با یک دست پیشنهاد گفتگو داد و با دست دیگر، اقدامات تنشآفرین و تحریکآمیز را در منطقه دنبال کرد.
رئیسجمهور ایران تصریح کرد که «دیپلماسی عزتمندانه» تنها مسیری است که تهران در آن گام برمیدارد. این یعنی مذاکرهای که در آن حقوق بینالملل رعایت شود، طرفین در جایگاهی برابر باشند و سایه تهدید و زورگویی از سر جلسات کنار برود. ایران به دنبال نتایج «برد-برد» است، اما نه به قیمت نادیده گرفتن منافع ملی و امنیت مردمش.
دفاع مقتدرانه؛ پاسخی به تجربههای تلخ گذشته
دکتر پزشکیان با بازخوانی تجربههای پیشین ایران در مذاکرات بینالمللی، به نکته ظریفی اشاره کرد. او خاطرنشان ساخت که ایران هیچگاه در طول تاریخ معاصر خود شروعکننده هیچ جنگی نبوده و اساساً درگیری نظامی را به نفع هیچ کشوری نمیداند. با این حال، وی با قاطعیت اعلام کرد که دوران «مذاکره زیر سایه تهدید» به پایان رسیده است.
او تأکید کرد: «اجازه نخواهیم داد در حالی که پشت میز مذاکره نشستهایم، مورد تعرض یا تهدید قرار بگیریم.» این سخن نشاندهنده استراتژی جدیدی است که در آن تعامل و اقتدار به صورت موازی پیش میروند. ایران از حاکمیت ملی و کیان خود با تمام قوا دفاع خواهد کرد و این موضوعی است که طرفهای غربی باید به خوبی درک کنند.
حمایت قاطع قطر و پاکستان از تمامیت ارضی ایران
در مقابل، سران قطر و پاکستان نیز مواضعی همسو با تهران اتخاذ کردند. امیر قطر و نخستوزیر پاکستان در این رایزنیها، به صراحت با هرگونه اقدامی که امنیت، استقلال و تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران را هدف قرار دهد، مخالفت کردند. آنها تأکید کردند که استفاده از ابزارهایی مانند تحریمهای ناعادلانه، فشارهای سیاسی یا تهدیدهای نظامی، نه تنها مشکلی را حل نمیکند، بلکه منطقه را به سمت یک «مارپیچ خشونت» سوق میدهد.
این دو مقام عالیرتبه نسبت به پیامدهای فاجعهبار هرگونه درگیری نظامی در منطقه هشدار دادند و معتقد بودند که بیثباتی در ایران یا مرزهای آن، به سرعت به کل منطقه سرایت کرده و هزینههای جبرانناپذیری برای اقتصاد و امنیت جهانی به همراه خواهد داشت.
تحسین رویکرد عقلانی ایران
شیخ تمیم و شهباز شریف در پایان این گفتگوها، از هوشمندی و سعهصدر دولت ایران در مواجهه با بحرانها تمجید کردند. آنها رویکرد دکتر پزشکیان را «منطقی و مسئولانه» توصیف کرده و بر ضرورت ایجاد ابتکارات جدید دیپلماتیک برای دستیابی به صلح پایدار تأکید نمودند. کشورهای منطقه اکنون بیش از هر زمان دیگری درک کردهاند که راه حل مسائل، نه در واشنگتن، بلکه در گفتگوهای درونمنطقهای و تقویت پیوندهای میان کشورهای همسایه نهفته است.
تحلیل نهایی
این تماسهای تلفنی نشان داد که دولت دکتر پزشکیان به دنبال فعالسازی «دیپلماسی پیشگیرانه» است. ایران با تکیه بر قدرت منطقهای خود و جلب حمایت کشورهای همسایه، قصد دارد توپ را به زمین آمریکا بیندازد. اکنون زمان آن رسیده که غرب میان «تداوم تنش» یا «پذیرش واقعیتهای جدید ایران»، یکی را انتخاب کند.
