ترس چگونه بنیانهای دموکراسی را از درون تخریب میکند؟
تهدید دموکراسی و افزایش احساسات منفی
بر اساس نظرسنجی انجام شده در ژوئیه ۲۰۲۵، به طور متوسط ۷۶ درصد از مردم آمریکا از طیفهای مختلف سیاسی معتقد بودند دموکراسی در کشورشان با تهدید جدی مواجه است. این تنها یک آمار انتزاعی نیست؛ قدرت دموکراسی بر جنبههای مختلف زندگی مردم در سراسر جهان تأثیر میگذارد، از دسترسی به اطلاعات گرفته تا اعتماد به سیستم قضایی و شیوههای آموزشی. جالب توجه اینکه ساکنان دموکراسیهای قوی (که لزوماً شامل کشورهای ثروتمند دموکراتیک نمیشود) از سطح رضایت بیشتری برخوردارند.
در مقابل، افول دموکراسی که طی دو دهه گذشته شاهد آن بودهایم، با افزایش احساسات منفی در سطح جمعیت همراه بوده است. دادهها نشان میدهد از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۲۲، نگرانی (به عنوان نشانهای از اضطراب و نماینده ترس) بیشترین افزایش را داشته، پس از آن غم و خشم قرار دارند. نکته حائز اهمیت این است که در همین دوره، افزایش احساسات منفی جمعیت، رشد پوپولیسم را پیشبینی میکرد – پدیدهای که به بیاعتمادی به نهادهای دموکراتیک دامن زده و افول دموکراسی را تشدید میکند.
چرخه معیوب ترس و تضعیف دموکراسی
اما چه عواملی این ارتباط بین احساسات منفی و پوپولیسم را ایجاد میکنند؟ اولاً، در دو دهه اخیر، احساسات منفی نسبت به رقبای سیاسی در بسیج مشارکت سیاسی مؤثرتر از گذشته عمل کردهاند. در نتیجه، سیاستمداران بیش از پیش به تکنیکهای تحریک احساسات منفی علیه مخالفان متوسل شدهاند. ثانیاً، همزمان با این تحولات سیاسی، استفاده از رسانههای اجتماعی به طور تصاعدی افزایش یافته است. محتوای منفی، از جمله دیدگاههای سیاسی قطبیشده، در این پلتفرمها بیشتر بازنشر میشود که به اشتراکگذاری نظرات منفی دامن میزند.
نتیجه این روند، گرفتار شدن در چرخه معیوب احساسات منفی جمعیتی است که پوپولیسم را تغذیه و دموکراسی را تضعیف میکند. این چرخه توانایی جمعی برای مقابله با بحرانهای جهانی را تحت تأثیر قرار میدهد. برای مثال، تحقیقات نشان میدهد دموکراسیهای قوی بهتر میتوانند گذار به مدلهای جدید اقتصادی و اجتماعی مورد نیاز برای کاهش اثرات تغییرات آبوهوایی را تسهیل کنند.
تأثیر ترس بر ذهن و مغز
در سطح فردی، ترس یک پاسخ تکاملی طبیعی و حاد به تهدید است که پاسخ استرس را فعال میکند. ترس توجه ما را محدود کرده و ما را برای مقابله، فرار یا انجماد در برابر خطر آماده میکند، که شانس بقا را افزایش میدهد. مشکل اینجاست که ترسی که در بستر افول دموکراسی تجربه میکنیم، کوتاهمدت نیست؛ ما به سادگی نمیتوانیم از خطر فرار کنیم.
ترس مداوم میتواند به اضطراب مزمن تبدیل شود و تواناییهای فردی و جمعی ما را برای تغییر مسیر افول دموکراسی بیشتر کاهش دهد. دلیل این امر آن است که ترس و اضطراب ترشح هورمونهای استرس، به ویژه کورتیزول را افزایش میدهند که برای اعصاب سمی هستند. این هورمونها میتوانند به مناطق مغزی که حافظه کاری، تصمیمگیری و یادگیری را پشتیبانی میکنند – یعنی قشر پیشپیشانی و هیپوکامپ – آسیب برسانند.
این تغییرات مغزی، تعامل با اطلاعات پیچیده را هنگامی که راهحلهای مشکلات آشکار نیستند (مثلاً هنگام بررسی علل رکود اقتصادی) دشوارتر میکنند. در عوض، ما مستعد پذیرش اطلاعات نادرست و تئوریهای توطئه میشویم و اغلب گروهها یا نهادها را به خاطر تحولات منفی اجتماعی سرزنش میکنیم، زیرا آنها راهحلهای سادهای ارائه میدهند. این رویکرد حس امنیت کاذبی ایجاد میکند – داشتن هر توضیحی، هرچند غیرمنطقی، بهتر از ترس ناشی از نداشتن توضیحی روشن به نظر میرسد.
در مقیاس بزرگتر، اینگونه است که ترس و اضطراب – که توسط سیاستمداران برای منافع سیاسی تحریک و توسط رسانههای اجتماعی تقویت میشود – بر توانایی ما برای بررسی دقیق اطلاعات، ارتباط با دیگران و در نهایت یافتن راهحلهایی برای مشکلات اجتماعی که زندگیمان را تحت تأثیر قرار میدهند، تأثیر میگذارد. به این ترتیب، ترس چرخه ارتباط بین احساسات منفی و افول دموکراسی را به حرکت درمیآورد. شکستن این چرخه باید اولویت فردی و جمعی ما باشد، اما چگونه؟
گام اول: استفاده از ترس به عنوان قطبنما
به عنوان اولین قدم، باید اثرات منفی ترس بر توانایی تصمیمگیری و حل مسئله را کاهش دهیم. این به معنای به کارگیری راهبردهای مراقبت از خود برای کاهش اثرات ترس و اضطراب بر ذهن و مغز است. برای شروع، میتوانیم احساساتی را که تجربه میکنیم با نام بردن از آنها بشناسیم. تحقیقات نشان میدهد همین کار به تنهایی میتواند شدت احساسات منفی را کاهش دهد. علاوه بر این، اختصاص زمان برای فعالیتهایی در زندگی روزمره که به ما کمک میکنند آرام شویم و انرژی بگیریم – مانند معاشرت، ورزش یا سرگرمیها – میتواند تأثیر زیادی بر سلامت روان و رفاه ما داشته باشد.
ذهنآگاهی نیز یک روش رایج برای کاهش استرس و اضطراب است که میتواند مفید باشد. این روش میتواند اشکال مختلفی به خود بگیرد. برای مثال، میتوانیم توجه خود را به تجربیات حسی در لحظه حال به شیوهای پذیرا و بدون قضاوت معطوف کنیم، مانند گوش دادن به صداهای محیط بدون تفسیر. گزینه دیگر ممکن است یک پیادهروی آگاهانه یا چند نفس عمیق با بازدم طولانیتر باشد که فعالیت سیستم عصبی پاراسمپاتیک مرتبط با استراحت و هضم را افزایش میدهد و پاسخ جنگ-گریز-انجماد را کاهش میدهد.
کاهش سطح ترس و اضطراب ممکن است سپس ما را قادر سازد تا از ترس به عنوان یک قطبنما، به عنوان یک سیستم ناوبری که نشان میدهد چه چیزی برای ما مهم است، استفاده کنیم. به این ترتیب، ترس میتواند ما را از نیاز به اقداماتی که میتواند دموکراسی را تقویت کند آگاه سازد و به تلاشهای ما جهت دهد. هدف از این مرحله اول حذف ترس نیست، بلکه استفاده ماهرانه از آن برای انگیزه دادن، تشخیص و هدایت اقدامات ما در دو مرحله بعدی است. با این حال، بدون برداشتن این گام اول، ترس به احتمال بیشتر منجر به احساس درماندگی، درگیری بیثمر با تئوریهای توطئه آنلاین یا فلج میشود – حالتی که در آن احساس ناامیدی میکنیم و قادر به انجام اقدام مؤثر نیستیم.
گام دوم: انسانیت خود را از دست ندهید
استفاده سیاستمداران از راهبردهای مبتنی بر ترس، تأثیراتی بر نحوه نگرش ما به دیگران دارد. پس از تحریک ترس در پیروان، سیاستمداران اغلب تمایل دارند با اشاره به چیزی یا کسی برای سرزنش، راهحلی برای ترس ارائه دهند؛ این میتواند نهادهای دموکراتیک یا گروههایی از مردم بر اساس حرفه، اصل و نسب، رنگ پوست، سطح تحصیلات و غیره باشد. این کار باعث میشود علت ترس ملموس شود و در نتیجه مقابله با آن آسانتر گردد.
چنین راهبردی همچنین احتمال پذیرش اقدامات اجرایی با انگیزه سیاسی را که در غیر این صورت مردم با آن مخالف بودند، افزایش میدهد، زیرا میبینند که به دیگران آسیب میرساند. اینگونه است که قطبیسازی سیاسی میتواند به بیانسانسازی تبدیل شود – درک کسانی که به ظاهر مقصر برخی مسائل اجتماعی هستند به عنوان افرادی با جایگاه انسانی پایینتر.
بیانسانسازی، تمایلات زیستی ما برای همدلی و مراقبت از دیگران را که به بقای انسانها کمک کرده است، دور میزند. برای مثال، تحقیقات علوم اعصاب نشان میدهد مناطقی از مغز که هنگام احساس درد فعال میشوند، به شدت با مناطقی که هنگام مشاهده درد دیگران فعال میشوند، همپوشانی دارند. بیانسانسازی هدفش تضعیف این مکانیسم بقای تکاملی و تشویق خشونت علیه دیگران بدون مقاومت زیاد است.
با این حال، تحقیقات درباره کسانی که در شرایط اقتدارگرایی یا دیکتاتوری در برابر بیانسانسازی دیگران مقاومت میکنند، نشان میدهد که آنها حس قویای از انسانیت مشترک دارند. این افراد همدلی بیشتری نسبت به دیگران نشان میدهند، دلسوزتر، مهربان و بخشندهتر هستند. آنها همچنین ارزشهای اخلاقی قوی دارند و معتقدند که عدالت، آزادی و برابری باید برای همه اعمال شود. به همین دلیل است که باید انسانیت مشترک خود را پرورش دهیم و از آن برای هدایت به سمت راهحلهای مؤثر برای تقویت دموکراسی استفاده کنیم.
گام سوم: اقدام سازنده انجام دهید
در نهایت، اکنون که با انگیزه مشارکت در تغییر مثبت – با استفاده از ترس به عنوان قطبنما همراه با انسانیت مشترک – مجهز شدهاید، ممکن است آماده اقدام برای حمایت از دموکراسی باشید. در اینجا مهم است که انرژی خود را به تلاشهایی اختصاص دهید که میتوانند تغییر ایجاد کنند. ممکن است بخواهید با بررسی راههای استفاده از دانش و مهارتهای حرفهای خود در این فرآیند شروع کنید.
این ممکن است در ابتدا شامل آموزش خود درباره ارکان دموکراسی باشد: روزنامهنگاری مستقل، سیستم قضایی قوی، تصمیمگیری مبتنی بر علم و آموزش مبتنی بر شواهد. بسته به پیشینه حرفهای شما، ممکن است سپس جایگاه مشارکت خود را پیدا کنید. این میتواند شامل آموزش خود و دیگران درباره اطلاعات نادرست و گمراهکننده آنلاین و اطمینان از اینکه شما در انتشار آن مشارکت نمیکنید، باشد.
دموکراسی بر پایه اعتماد و انسانیت مشترک رشد میکند. درک و کار ماهرانه با ترس، کلید تشخیص حقیقت، تقویت اعتماد و انسانیت مشترک و انجام اقدامات سازنده برای تقویت دموکراسی است. شاید چنین ذهنیتی و اقدامات ناشی از آن – که در سطح فردی و جمعی انجام میشود – بهترین ابزاری باشد که در اختیار داریم تا جهت افول دموکراسی را با پیامدهای گستردهاش برای شیوه زندگی، رفاه و توانایی مقابله با بحرانهای درهمتنیده کنونی تغییر دهیم.
