گردبادهای مرگبار امسال: چرا طبیعت خشمگینتر از همیشه شده است؟
فصل گردبادها در سال جاری با ویرانیهای گستردهای در ایالات متحده همراه بوده است. اگر میخواهید بدانید چه عواملی باعث این طوفانهای مخرب شدهاند و چرا به نظر میرسد طبیعت خشمگینتر از همیشه شده، با ما همراه باشید. در این مقاله به بررسی دلایل شکلگیری گردبادها، مناطق درگیر و علت فعالیت بالای این فصل میپردازیم.
تا به امروز، نزدیک به 900 گردباد در بیش از 30 ایالت آمریکا به وقوع پیوسته که منجر به مرگ دهها نفر، تخریب ساختمانها و زیرساختها در بخشهای وسیعی از شرق ایالات متحده و خسارات مالی میلیاردی شده است. ترکیبی اتفاقی و دقیق از عوامل جوی از اواسط ماه مارس بارها و بارها رخ داده و متأسفانه، این فصل هنوز به پایان نرسیده است.
گردبادها چگونه شکل میگیرند؟
به گفته جانا هاوزر، محقق گردباد در دانشگاه ایالتی اوهایو، «برای شکلگیری گردباد، ابتدا به یک رعد و برق قوی نیاز است که توانایی تولید گردباد را داشته باشد.» اغلب اوقات، این رعد و برقها از نوع “ابر یاختهای” یا “سوپرسل” (supercell) هستند که یک الگوی چرخشی به نام “مزو سیکلون” (mesocyclone) دارند.
شکلگیری ابر یاختهای نیازمند مجموعهای از شرایط است که جو را ناپایدار میکند. این شرایط با هوای گرم و مرطوب در سطح زمین و هوای سرد و خشک در ارتفاعات بالا آغاز میشود. ناپایداری ناشی از شناوری بیشتر هوای گرم است که باعث صعود آن به سمت بالا میشود. این ترکیب به یک عامل خاص دیگر نیز نیاز دارد: “وزش باد برشی” (wind shear)، به این معنی که “سرعت و جهت باد با افزایش ارتفاع در جو تغییر میکند.” به گفته هاوزر، این پدیده میتواند نوعی “لوله” از هوای چرخان افقی ایجاد کند. در مرحله بعد، این پیچند نوظهور به یک جریان بالارونده یا هوای در حال صعود نیاز دارد که هوای چرخان را محکمتر و سریعتر میکند و آن را “از چرخیدن مانند تایر دوچرخه” به “چرخیدن مانند فرفره” تبدیل میکند.
تمام این شرایط ضروری هستند، اما لزوماً کافی نیستند. هاوزر میگوید: «اکثر ابر یاختهایها در طول عمر خود حتی یک گردباد هم تولید نمیکنند.»
مکانیسم دقیق شکلگیری گردباد هنوز به طور کامل درک نشده است، اما اساساً چرخش هوا در سطح زمین باید با یک جریان بالارونده قوی در ارتفاعات بالا ملاقات کند. هاوزر این پدیده را مانند اسکیتبازی روی یخ توصیف میکند که بازوهای خود را به داخل میکشد.
گردبادها در کجا شکل میگیرند؟
گردبادها میتوانند در هر جایی که شرایط مناسب وجود داشته باشد، رخ دهند. از آرژانتین گرفته تا ایتالیا و بنگلادش. اما ایالات متحده با اختلاف، پیشتاز میانگین تعداد سالانه این طوفانها است. جغرافیای آمریکای شمالی به طور طبیعی باعث برخورد حیاتی تودههای هوا میشود: جریانهای هوای گرم و مرطوب از گرمای خلیج مکزیک به سمت شمال حرکت میکنند، در حالی که بادهای خنک و خشک از بالای رشتهکوههای راکی به سمت شرق میوزند. این تودههای هوا در مرکز کشور به هم میرسند و به همین دلیل منطقهای در اطراف شمال شرقی تگزاس و اوکلاهما به “گذرگاه گردبادها” (Tornado Alley) معروف شده است. به گفته ریچ تامپسون، رئیس عملیات پیشبینی در مرکز پیشبینی طوفان سازمان هواشناسی ملی، «اگر قرار بود مکانی را طراحی کنید که به طور مکرر شاهد طوفانهای شدید باشد، چیزی شبیه به مرکز ایالات متحده میساختید.»
اما در طول یک دهه گذشته، این نقطه کانونی گردبادها کمی تغییر کرده است. “گذرگاه گردبادهای جدید” در حدود 640 تا 800 کیلومتری شرق پدیدار شده است که بخشی از آن به دلیل رسیدن هوای مرطوب خلیج به مناطق شرقیتر نسبت به گذشته است.
چرا گردبادها عمدتاً در فصل بهار شکل میگیرند؟
هاوزر میگوید: «فصل بهار معمولاً اوج فعالیت گردبادها است، زیرا یک فصل انتقالی است.» پس از فصل زمستان، هنوز هوای سرد فراوانی در عرضهای شمالی و در ارتفاعات بالا وجود دارد و در عین حال، خورشید بیشتر میتابد و هوای سطح زمین را گرم میکند تا ناپایداری را افزایش دهد.
فصل پاییز نیز یک فصل انتقالی است، اما هوای ارتفاعات بالا به طور کلی برای مدتی پس از تابستان گرمتر باقی میماند. فعالیت گردبادها معمولاً تا اواخر پاییز، زمانی که جو دوباره خنک میشود، افزایش نمییابد.
اوج محلی وقوع گردبادها با حرکت فصل بهار به سمت تابستان به سمت شمال حرکت میکند: اوج در امتداد سواحل خلیج مکزیک در اوایل بهار، در دشتهای جنوبی در ماه می و ژوئن و در دشتهای شمالی و غرب میانه در ژوئن و ژوئیه رخ میدهد.
در تاریخ 18 می 2025 (28 اردیبهشت 1404)، یک تیم آکروباتیک نیروی هوایی ایالات متحده در حال پرواز بر فراز اعضای جامعه و گروههای پاکسازی آوار در محله سان شاین هیلز (Sunshine Hills) در خارج از لندن، کنتاکی هستند. یک گردباد درست بعد از نیمه شب در تاریخ 17 می 2025 (27 اردیبهشت 1404) به این محله اصابت کرد. (عکس: مایکل سونسن/استرینگر/گتی ایمیجز)
تصویر اداره پست کلیر کریک (Clear Creek) را نشان میدهد که پس از ویرانی بر اثر گردباد، بدون سقف در میان آوارها قرار دارد. چندین گردباد به شهرستانهای گرین (Greene) و مونرو (Monroe) در جنوب مرکزی ایندیانا اصابت کرد و مسیری از ویرانی را بر جای گذاشت. (عکس: جرمی هوگان/اس او پی ای ایمیجز از طریق زوما پرس وایر/الامی استوک فوتو)
چرا فصل گردباد فعلی اینقدر فعال بوده است؟
تا اواسط ماه می، ایالات متحده تقریباً 886 گردباد را تجربه کرده است. تامپسون میگوید: «ما در نقطه بالایی از آنچه در این زمان معمول است، قرار داریم.» تا قبل از این ماه، فعالترین دورههای امسال در اواسط ماه مارس و اوایل ماه آوریل بودند. او اضافه میکند: «این دو دوره واقعاً ما را بالاتر از حد معمول قرار دادند.»
نحوه پیچ و خم جریان جت (jet stream) – یک نوار باریک از بادهای قوی در ارتفاعات بالای جو – بخشی از عواملی است که میزان فعالیت یک فصل را تعیین میکند. هاوزر میگوید جریان جت “واقعاً تعیین میکند که در نهایت چه نوع آب و هوایی را در سطح زمین تجربه خواهیم کرد.” این جریان بر مسیر طوفانها تأثیر میگذارد و مرز بین تودههای هوای گرمتر و خنکتر را شکل میدهد.
در مورد بهار امسال، هاوزر میگوید: «ما به طور دورهای سیستمهای پرانرژی داریم که در حال عبور هستند.» و این سیستمها در تولید هوای نامساعد بسیار مؤثر بودهاند. تامپسون میگوید: «مسئله این است که مواد لازم برای بروز پدیدهها فراهم شوند و طوفانها از آنها بهره ببرند.»