روایت تلخ بازار لبنیات: فشار اقتصادی، کاهش تقاضا و تهدید سلامت جامعه
افزایش شتابان و بی مهار قیمت محصولات لبنی در هفتههای اخیر، یک شوک جدی به سبد مصرفی خانوارهای ایرانی وارد کرده است. این فشار اقتصادی به قدری شدید بوده که بسیاری از خانوادههایی که دارای درآمد ثابت هستند، ناگزیر شدهاند تا میزان مصرف لبنیات را به شکل چشمگیری کاهش داده یا به کلی از سفره خود حذف کنند. نتیجه مستقیم این رویکرد انقباضی در خرید، کاهش شدید تقاضا در بازار و بازگشت شیر و محصولات فروش نرفته از قفسه فروشگاهها به کارخانههای تولیدی است. این پدیده، که همزمان با گلایه و نارضایتی شدید مردمی همراه شده، زنگ خطری جدی را برای سلامت عمومی جامعه و همچنین آینده صنعت تولید لبنیات به صدا درآورده است.
سقوط مصرف لبنیات: شکاف عمیق با سلامت جهانی
بر اساس آمار منتشر شده، وضعیت مصرف لبنیات در ایران در سالهای اخیر روندی کاملاً نزولی داشته است. سرانه مصرف در کشور ما از حدود ۱۳۰ کیلوگرم در سال ۱۳۸۹، به رقم تکاندهنده حدود ۵۵ کیلوگرم در سالهای اخیر سقوط کرده است؛ این یعنی شاهد افتی حدود ۵۸ درصدی در مصرف هستیم.
این کاهش در حالی رخ داده که طبق اعلام وزارت بهداشت و کارشناسان حوزه سلامت، ایرانیها اکنون تقریباً ۹۰ کیلوگرم کمتر از سرانه جهانی لبنیات مصرف میکنند. این شکاف بزرگ، مستقیماً با افزایش خطر بیماریهایی مانند پوکی استخوان در آینده و به تبع آن، تحمیل هزینههای سنگین درمانی بر سیستم بهداشت و درمان کشور گره خورده است.
محمد فربد، سخنگوی اتحادیه فرآوردههای لبنی، با اشاره به این معضل تاکید کرد: «این وضعیت منجر به کاهش مصرف لبنیات در جامعه میشود. این موضوع نه تنها از منظر اقتصادی، بلکه از نظر سلامت عمومی جامعه نیز نگرانکننده است، زیرا کاهش مصرف لبنیات میتواند به بروز مشکلاتی مانند پوکی استخوان و کمبود جذب ریزمغذیها بینجامد.»
عامل تورم: افزایش ۱۳۰ درصدی و ناترازی دخل و خرج
بررسی آمارها نشان میدهد که تورم در بخش خوراکیها بسیار شدیدتر از میانگین کل تورم کشور است. در آبانماه، تورم نقطهبهنقطه در بخش شیر، پنیر و تخممرغ به ۴۸.۶ درصد رسیده است. این نرخهای بالا، در کنار افزایش ۱۳۰ درصدی قیمت لبنیات در سه ماه، منجر به بحرانی شده که محصولات از فروشگاهها به کارخانهها بازمیگردند.
سخنگوی اتحادیه فرآوردههای لبنی مهمترین دلیل این وضعیت را «ناترازی درآمد و هزینه خانوار» میداند: با توجه به اینکه بیشتر خانوارهای ایرانی دارای درآمد ثابت هستند و حقوق آنها معمولاً سالی یک بار افزایش مییابد، افزایشهای مکرر و شتابان قیمتها، توان خرید مردم را به شدت کاهش داده و برآوردها حاکی از کاهش ۱۰ درصدی سرانه مصرف لبنیات از ابتدای سال جاری است.
ریشه گرانی: فشار مضاعف بر دامداران و تولیدکنندگان
در حالی که مصرفکننده از گرانی گلایه دارد، تولیدکنندگان نیز با مشکلات اساسی درگیر هستند. به گفته محمد فربد، افزایش قیمت محصولات لبنی در بازار، ناشی از **افزایش ۵۲ درصدی قیمت شیر خام** است که از ۲۳ هزار تومان به ۳۵ هزار تومان در درب دامداری رسیده است.
ریشه این افزایش قیمت شیر خام به موارد زیر باز میگردد:
- افزایش شدید قیمت نهادههای دامی: عدم تخصیص به موقع ارز ترجیحی (۲۸,۵۰۰ تومانی) برای واردات علوفه، دامداران را مجبور به خرید از بازار آزاد با قیمتهای بسیار بالاتر کرده است.
- بیماریهای دامی: شیوع بیماریهایی نظیر تب برفکی در برخی مناطق، منجر به کاهش تولید شیر خام شده است.
- ضعف مدیریت نهادهها: صراف، مدیرعامل اتحادیه گاوداران صنعتی خراسان رضوی، این وضعیت را «مسئله ملی و حاصل ضعف مدیریت در حوزه نهادههای دامی» دانست و از رسیدن قیمت کنجاله سویا به بیش از ۳۷ تا ۳۸ هزار تومان خبر داد.
صراف تصریح کرد که بهای تمامشده تولید شیر خام در شرایط فعلی به حدود ۳۷ تا ۳۸ هزار تومان در هر کیلو رسیده است، اما دامداران هیچگاه امکان قیمتگذاری بر اساس هزینه تمامشده بهعلاوه سود متعارف را نداشتهاند و عملاً «یارانه پنهان» به جامعه پرداخت میکنند.
وی هشدار داد: «نتیجه این شرایط، افزایش کشتار دامهای مولد است که زنگ خطری جدی برای آینده تولید محسوب میشود و در سالهای آتی میتواند کشور را با بحران مضاعف در تأمین محصولات دامی مواجه کند.»
واکنش تولیدکنندگان و سیاستهای ارزی
در واکنش به کاهش تقاضا و زیانهای ناشی از آن، واحدهای تولیدی برای جبران ضرر، موقتاً به تولید شیر خشک صنعتی و صادرات آن روی آوردند. با این حال، سخنگوی انجمن لبنی ایران اعلام کرد که اخیراً تمهیداتی برای محدود کردن صادرات شیر خشک از طریق افزایش تعرفه صادراتی صورت گرفته که انتظار میرود به توقف نسبی صادرات آن منجر شود.
با توجه به نقش حدود ۶۰ درصدی شیر خام در قیمت تمامشده محصولات لبنی، این افزایش قیمتها منجر به افزایش حدود ۳۰ درصدی قیمت محصولات نهایی میشود. کارخانهها برای جلوگیری از شوک قیمتی، این افزایش را به تدریج اعمال میکنند، اما این وضعیت نشان میدهد که افزایش بیش از پیش قیمت محصولات لبنی در روزهای آینده دور از انتظار نخواهد بود.
گلایههای مردمی و پیامدهای سلامت
مشاهدات میدانی از فروشگاهها، بازتاب مستقیم این آمارها در زندگی مردم است. بسیاری از خریداران با گلایه از «تغییر روزانه قیمت» میگویند:
- شهروندان با درآمد ثابت، نخستین قلمی که از سبد خرید حذف میکنند، همین لبنیات است.
- «قبلاً هر هفته شیر، ماست و پنیر میخریدیم، اما حالا فقط اگر خیلی ضروری باشد شیر میگیریم.»
- نگرانیهای سلامت، به ویژه در مورد کودکان دانشآموز، افزایش یافته است؛ زیرا امید خانوادهها برای تأمین شیر مورد نیاز فرزندان از طریق طرح توزیع شیر در مدارس نیز از بین رفته است.
این گلایهها در حالی مطرح میشود که کارشناسان بارها نسبت به پیامدهای سلامت کاهش مصرف لبنیات بر استخوانها هشدار دادهاند؛ هشدارهایی که زیر سایه گرانیهای مداوم، از سوی خانوادهها به دلیل نداشتن توان خرید، قابل اجرا نیستند.
