این رویداد بهانه ای شد تا بار دیگر به موضوعی عمیق تر نگاه کنیم؛ اینکه چرا در گفتار بخشی از جامعه، زبان تند و استفاده از الفاظ نامناسب تا این حد رواج یافته است که دیگر نمی توان آن را به سادگی یک “اشتباه شخصی” یا “لغزش ناگهانی زبان” دانست، بلکه باید آن را نشانه ای از یک مشکل فرهنگی و گسترده اجتماعی قلمداد کرد.
محو شدن مرزهای صمیمیت و بی ادبی
در سال های اخیر، شاهد شکل گیری نوعی عادی سازی در استفاده از فحش و کلمات تند در فضاهای عمومی بوده ایم. این روند به ویژه در شبکه های اجتماعی شدت بیشتری گرفته است. در دنیای مجازی، جایی که سرعت انتشار محتوا بسیار بالا است و رقابت بر سر دیده شدن به شدت جریان دارد، رفتار و شیوه صحبت افراد تغییر کرده است.
در این فضای پرسرعت، مرزهای ظریف میان صمیمیت و بی ادبی به مرور زمان کمرنگ و حتی ناپدید شده اند. برای بخشی از کاربران، این دو مفهوم کاملا با یکدیگر یکی انگاشته می شوند. همین عدم تفکیک، باعث شده است که استفاده از فحش و کلمات تند، به سبک و سیاق روزمره صحبت کردن بخشی از جامعه تبدیل شود. آنچه در گذشته یک رفتار ناپسند و زشت تلقی می شد، امروز برای عده ای نماد رک گویی، صراحت یا حتی بامزگی محسوب می شود. متاسفانه دامنه دار شدن این روند تا جایی پیش رفته که استفاده از کلمات نامناسب، حتی در میان کودکان نیز به امری نسبتا عادی تبدیل شده است.
اتفاقی که با حضور خداداد عزیزی روی آنتن زنده افتاد، دقیقا از همین منظر قابل بررسی است. بخشی از جامعه به سمتی حرکت کرده که مانند این چهره پرسابقه فوتبال، استفاده از ادبیات تند و بی پرده برایشان بسیار راحت شده است. این عادت که از فضاهای خصوصی و به ویژه محیط مجازی آغاز شده، به آهستگی در حال نفوذ به فضاهای رسمی و عمومی نیز هست.
در چنین موقعیتی که خط میان ادب و بی ادبی تا این حد کمرنگ شده است، مهمان برنامه تلویزیونی که قاعدتا باید تمام قوانین و ضوابط پخش زنده را بداند، بدون هیچ کنترلی همان لحن روزمره خود را تکرار می کند. انگار برای او فرقی نمی کند که در مقابل میلیون ها نفر بیننده قرار دارد یا در حال گفت و گوی دوستانه است. آنچه از این ماجرا عجیب تر است، انفعال مجری برنامه است که جز یک تذکر ساده مبنی بر اینکه “صدایش باز است”، هیچ اقدام دیگری انجام نمی دهد. این واکنش ملایم و عدم پیگیری، به نوعی تایید می کند که بیان کلمات رکیک، حتی برای کسانی که از نزدیک شاهد ماجرا هستند، دیگر امر عجیبی محسوب نمی شود. این خود، نشانه ای آشکار از عادی انگاری کامل فحاشی است.
ریشه های فرهنگی این تغییر گفتار
نخستین و مهم ترین ریشه این تغییر فرهنگی را باید در عادی شدن فحش دادن در بستر فضای مجازی جستجو کرد. این فضا محلی است که برخی افراد با نام طنز، سرگرمی یا صرفا برای بامزگی، از هر کلمه ای استفاده می کنند و نه تنها از این کار نهی نمی شوند، بلکه دنبال کنندگان و لایک های بیشتری جذب می کنند. این بازخورد مثبت و تشویق، به تدریج رفتار نامناسب را از دنیای مجازی به رفتار روزمره افراد منتقل می سازد.
این روند تا جایی پیش می رود که گاهی اوقات والدین، به جای آنکه نگران یادگیری یک کلمه رکیک توسط فرزندشان در محیط مدرسه باشند، وقتی می بینند کودکشان نمی تواند آن را به درستی بیان کند، ذوق زده می شوند و می خندند. آنها گوشی خود را روشن می کنند، از این صحنه فیلم می گیرند و آن را با دنبال کنندگانشان به اشتراک می گذارند. واکنش عمومی به این ویدیوها معمولا چیزی جز خندیدن به لحن کودک یا قربان صدقه رفتن برای تلفظ اشتباه آن فحش نیست. این چرخه بازخورد مثبت، عملا قبح فحاشی را به طور کامل از بین می برد.
بخش مهم دیگری از این ماجرا، به بحران الگوی رفتاری در شبکه های اجتماعی مربوط می شود. امروزه درصد قابل توجهی از بلاگرها و تولید کنندگان محتوا، از طریق همین سبک بیان تند و بی پرده به شهرت می رسند. خواه ما بخواهیم و خواه نخواهیم، شبکه های اجتماعی در حال ساختن الگوهای جدید رفتاری هستند. وقتی بخشی از پرفالوئرترین افراد جامعه، از لحن تند و کلمات بعضا تحقیرآمیز برای جذب مخاطب استفاده می کنند، این پیام به شکل ناگفته به جامعه منتقل می شود که کسب شهرت و فالوئر با استفاده از ادبیات تند و فحاشی کاملا امکان پذیر و مشروع است. هرچند نمی توان تمام مسئولیت را بر دوش بلاگرها انداخت، اما نقش این “بلاگرهای فحش” در تسریع عادی سازی این سبک از بیان غیر قابل انکار است.
تغییر کارکرد طنز و کاهش شرم عمومی
تغییر کارکرد طنز در جامعه نیز عامل مهم دیگری در این روند نزولی است. طنز اصیل ایرانی همواره بر پایه ظرافت، ایهام، و کنایه های زیرپوستی بنا شده بود؛ حتی در تندترین انتقادها نیز یک فاصله ای با کلمات زشت حفظ می شد. اما متاسفانه امروز، طنزهای پرمخاطب در شبکه های اجتماعی، اغلب بر کلمات زشت و فحاشی مستقیم استوار هستند. دلیل این امر ساده است: خندیدن به هنگام شنیدن یک فحش، ساده تر، فوری تر و کم زحمت تر است. همین سادگی باعث شده است که فحش، به ساده ترین ابزار برای خنده گرفتن از مخاطب تبدیل شود و ارزش طنز واقعی پایین بیاید.
در کنار همه اینها، مسئله کم شدن شرم عمومی از بی ادبی اهمیت زیادی دارد. در گذشته، فردی که زبان تندی داشت، حداقل در جمع های رسمی و محیط کار، به شدت مراقب لحن و کلمات خود بود. اما امروز، این مراقبت به شکل چشمگیری کاهش یافته است، زیرا فرد احساس می کند جامعه نیز این موضوع را جدی نمی گیرد. وقتی فحش دادن از طریق ویدیوهای پیاپی و شوخی های مجازی به نوعی سرگرمی تبدیل می شود، فشار اجتماعی برای رعایت ادب نیز به صورت خودکار کمتر می شود.
فروپاشی اعتبار رسانه رسمی
دلیل دیگری که می توان برای رخدادهای اخیر روی آنتن زنده در نظر گرفت، پایین آمدن وزن و اعتبار رسانه رسمی (تلویزیون) در نزد مردم است. امروز، برنامه های زنده تلویزیونی دیگر آن جایگاه و قداست قدیمی را ندارند. برای بخش زیادی از مخاطبان، یک برنامه زنده تلویزیونی تفاوت چندانی با یک لایو اینستاگرامی یا یک گفت و گوی معمولی در پلتفرم های اینترنتی ندارد. وقتی مخاطب چنین احساسی دارد، مهمان برنامه نیز فضای استودیو را جدی تر از یک گپ و گفت دوستانه نمی بیند. او احساس نمی کند که باید روی تک تک کلمات خود حساسیت به خرج دهد یا به صورت جدی لحن خود را کنترل کند. وقتی مرز بین یک گفت و گوی رسمی و یک گپ خودمانی و دوستانه تا این حد رنگ می بازد، وقوع چنین حوادثی دیگر عجیب به نظر نمی رسد، بلکه به یک اتفاق قابل انتظار تبدیل می شود.
فحاشی به عنوان یک “ژست”
با کنار هم قرار دادن تمامی این نشانه ها، یک تصویر بزرگ تر نمایان می شود: فحش دادن آسان شده است زیرا الگوهای رفتاری تغییر کرده و متاسفانه فحش حتی جایگزین ظرافت های شوخ طبعی و طنز شده است. مهم ترین تاثیر این روند، بر نسل نوجوان است؛ نسلی که بخش بزرگی از الگوهای رفتاری اش را از فضای مجازی، یا در این مورد خاص، از اسطوره های قدیمی فوتبال می گیرد.
برای نوجوانی که مشاهده می کند افراد محبوبش در جمع و جلوی دوربین فحش می دهند، و نه تنها کسی واکنش منفی نشان نمی دهد، بلکه مورد استقبال برخی نیز قرار می گیرند، گفت و گو با چاشنی فحش به یک ژست و نشانه مقبولیت تبدیل می شود. وقتی چهره های پرطرفدار از این زبان استفاده می کنند، این رفتار به سادگی مشروعیت فرهنگی پیدا می کند. نتیجه این روند، ظهور نسلی است که میان صمیمیت، رک گویی و توهین، هیچ مرز مشخصی نمی بیند. این نه یک مسئله صرفا اخلاقی، بلکه یک بحران جدی فرهنگی و اجتماعی است؛ زیرا زبان، ستون اصلی ارتباطات انسانی و رفتار جمعی است.
فحاشی خداداد عزیزی یک رویداد منفرد نبود، بلکه دریچه ای بود که بر روی روندی در حال گسترش باز شد. روندی که نشان می دهد اگر درباره دلایل و ریشه های آن به طور جدی صحبت نکنیم و اقدامی نکنیم، سطح گفتار عمومی جامعه بیش از پیش تنزل خواهد کرد. مسئله فراتر از فحاشی در یک برنامه تلویزیونی است؛ مسئله، تغییری است که آرام آرام فحاشی را به یک امر کاملا عادی تبدیل می کند و هنگامی که ادب در صحبت های روزمره کمرنگ شود، گفت و گوی موثر جای خود را به بی احترامی داده و همه چیز به بی اثری و نزاع زبانی ختم می شود.
