سیاره سرخ، راز دره غولپیکر را فاش کرد: آیا مریخ بزرگتر از آن چیزی است که فکر میکنیم؟
کاوشهای اخیر سیاره مریخ، حقایق شگفتانگیزی را در مورد گذشته این سیاره سرخ آشکار کرده است. مریخ، سیارهای که همواره ذهن بشر را به خود مشغول کرده، با درههای عظیم و نشانههایی از وجود آب در گذشته، اسرار زیادی را در دل خود پنهان کرده است. یکی از این عجایب، دره “والس مارینریس” (Valles Marineris) است، بزرگترین سامانه درهای منظومه شمسی که با تصاویر جدیدی که توسط مدارگرد شناسایی مریخ ناسا (NASA’s Mars Reconnaissance Orbiter – MRO) و دوربین HiRISE آن ثبت شده، دانشمندان را شگفتزده کرده است. تحلیل این تصاویر توسط دانشمندان دانشگاه آریزونا (University of Arizona) نشان میدهد که رسوبات لایهلایه این دره، از محیطی بسیار پویاتر در گذشته مریخ حکایت دارند.
والس مارینریس: یک شگفتی زمینشناسی در مریخ
والس مارینریس، بزرگترین سامانه درهای در منظومه شمسی، با طول حیرتانگیز ۴۰۰۰ کیلومتر (۲۵۰۰ مایل) در امتداد خط استوای مریخ (Mars’ equator) گسترده شده است. برای درک بهتر عظمت این دره، کافی است بدانیم که “گرند کنیون” (Grand Canyon) در زمین، به عنوان یکی از مشهورترین درههای سیاره ما، تنها حدود ۴۴۶ کیلومتر طول دارد. والس مارینریس از هر نظر، گرند کنیون را کوچک نشان میدهد. این دره نه تنها بسیار طولانی است، بلکه در برخی نقاط به عمق ۱۱ کیلومتر (۷ مایل) نیز میرسد، که آن را به یک پدیده زمینشناسی تبدیل میکند که تخیل و کنجکاوی دانشمندان را در سراسر جهان برمیانگیزد.
منشا والس مارینریس به فعالیتهای آتشفشانی در مریخ نسبت داده میشود. بر خلاف زمین که دارای سیستم فعال تکتونیک صفحهای است، پوسته مریخ عمدتاً ثابت است، اگرچه به دلیل سرد شدن، تغییرات تکتونیکی و گسلهایی را تجربه میکند. فرضیههای اولیه حاکی از آن بود که شکلگیری والس مارینریس با کشش و ترک خوردگی پوسته سیاره ناشی از فرآیندهای آتشفشانی مرتبط است. این فعالیت تکتونیکی احتمالاً گسلهای بزرگی را در پوسته ایجاد کرده است که با گذشت زمان، توسط فرآیندهای فرسایشی مانند سیل و رانش زمین بیشتر شکل گرفتهاند. والس مارینریس برای دههها مورد مطالعه قرار گرفته است، اما هر تصویر جدید، اطلاعات بیشتری را در مورد تاریخ پیچیده آن آشکار میکند.
بزرگترین دره منظومه شمسی، نواری پهن را در سطح مریخ ایجاد کرده است. والس مارینریس، این دره عظیم، بیش از ۳۰۰۰ کیلومتر طول، حداکثر ۶۰۰ کیلومتر عرض و عمقی به اندازه ۸ کیلومتر دارد. در مقایسه، گرند کنیون زمین در آریزونا، ۸۰۰ کیلومتر طول و ۳۰ کیلومتر عرض دارد.
کاندور چازما: Revelations جدید از آخرین تصاویر HiRISE
آخرین تصاویر با وضوح بالا از دوربین HiRISE، منطقه شرقی کاندور چازما (Candor Chasma) را نشان میدهد، یکی از بزرگترین و مهمترین زیر-درههای والس مارینریس. چیزی که این تصاویر را بسیار جذاب میکند، شناسایی لایههای متمایز رسوبی است که به نظر میرسد برخی از آنها توسط نیروهای تکتونیکی فشرده، خم شده و فرسایش یافتهاند. این لایههای رسوبی برای درک فرآیندهای زمینشناسی که دره و سطح مریخ را به طور کلی شکل دادهاند، بسیار مهم هستند.
لایههای رسوبی قابل مشاهده در آخرین تصاویر HiRISE نشان میدهد که مریخ زمانی سیارهای بسیار پویاتر از آنچه قبلاً تصور میشد، بوده است. این واقعیت که به نظر میرسد این لایهها پس از شکلگیری خود دره رسوب کردهاند، نشان میدهد که سطح مریخ مدتها پس از شروع شکلگیری والس مارینریس، تغییرات قابل توجهی را تجربه کرده است. تصور میشود که خمیدگی و تاب برداشتن این لایهها ناشی از فعالیت تکتونیکی مداوم است که درک قبلی را مبنی بر اینکه فرآیندهای تکتونیکی مریخ عمدتاً خفته بودهاند، پیچیدهتر میکند.
علاوه بر این، زمینه زمینشناسی این لایههای رسوبی به زمانی اشاره دارد که مریخ میتوانسته جوی ناپایدارتر داشته باشد، احتمالاً با آب مایع در گذشته خود. این رسوبات میتوانستهاند در بسترهای دریاچههای باستانی یا سایر اجرام آبی رسوب کرده باشند و فرسایش و تغییر شکل آنها میتواند منعکسکننده انتقال مریخ از یک آب و هوای فعالتر به سیاره سرد و خشکی باشد که امروز مشاهده میکنیم.
محیط باستانی مریخ: آب، یخ و تغییرات اقلیمی
یکی از مهمترین اکتشافات در مورد کاندور چازما، از مطالعات اخیر در مورد وجود آب در زیر سطح به دست آمده است. در سال ۲۰۲۱، مدارگرد ردیاب گاز اگزومارس (ExoMars Trace Gas Orbiter)، که یک همکاری بین آژانس فضایی اروپا (ESA) و آژانس فضایی روسیه است، نشانههایی از یخ آب در زیر کاندور چازما کشف کرد. تصور میشود که این آب در حالت منجمد دائمی، مشابه مناطق قطبی زمین، به دام افتاده است.
این یافته نشان میدهد که مریخ ممکن است در گذشته دور، آب و هوایی شبیه به زمین داشته است، جایی که آب مایع روی سطح پایدار بوده است. در واقع، وجود آب در کاندور چازما میتواند به این معنی باشد که تا ۴۰ درصد از مواد نزدیک به سطح در والس مارینریس ممکن است از آب تشکیل شده باشد. این یخ میتواند به عنوان یک منبع ارزشمند برای ماموریتهای آینده به مریخ عمل کند، به خصوص اگر بتوان آن را برای استفاده توسط کاوشگران انسانی استخراج کرد. همچنین این احتمال را باز میکند که مریخ زمانی میتوانسته از حیات پشتیبانی کند، یا حداقل شرایط لازم برای رشد حیات میکروبی را داشته باشد.
با وجود اینکه مریخ دیگر مانند زمین دارای تکتونیک صفحهای نیست، پوسته آن همچنان بسیار پویا است. گسلها و شکستگیها همچنان سطح آن را شکل میدهند، البته به شکلی متفاوت از حرکات صفحهای زمین. با سرد شدن سیاره، ترکهایی در پوسته ایجاد میشود که منجر به توسعه ویژگیهایی مانند کاندور چازما میشود. این فرآیندهای تکتونیکی، اگرچه کمتر از زمین فعال هستند، اما همچنان به اندازه کافی قدرتمند هستند که بر چشم انداز تأثیر بگذارند و به فرسایش و تاب برداشتن لایههای رسوبی در داخل دره کمک میکنند.
