در حالی که ایران با گرمای فزاینده و افزایش تقاضا برای مصرف برق دست و پنجه نرم می‌کند، انگشت اتهام مسئولان صنعت نیرو به سوی پدیده‌ای نوظهور نشانه رفته است: استخراج غیرمجاز رمزارز یا ماینینگ. شرکت توانیر با اعلام اینکه حدود ۲۰ درصد از ناترازی کنونی برق کشور ناشی از فعالیت بی‌رویه ماینرهاست، زنگ هشداری جدی را به صدا درآورده است. این اظهارنظر که در بهمن ماه سال گذشته مطرح شده و با تاکیدات مکرر مسئولان وزارت نیرو بر مقابله با این فعالیت‌ها همراه بوده، نشان‌دهنده چالشی رو به رشد است که می‌تواند پایداری شبکه برق کشور را به مخاطره اندازد. اکنون، با آغاز فصل گرم و اوج مصرف، میزان تاثیر این “قاتل خاموش” بر زندگی روزمره ایرانیان بیش از پیش نمایان خواهد شد.

ماینر های رمزارز: متهم ردیف اول بحران برق ایران یا معلولی از سیاست های انرژی؟

در سال های اخیر، با گسترش پدیده ارز های دیجیتال در سراسر جهان، موضوع استخراج این ارز ها یا همان «ماینینگ» نیز به یکی از چالش های جدی در حوزه انرژی کشور ها، از جمله ایران، تبدیل شده است. دستگاه هایی موسوم به ماینر که وظیفه انجام محاسبات پیچیده برای تایید تراکنش ها و تولید ارز های دیجیتال جدید مانند بیت کوین را بر عهده دارند، به مصرف بالای انرژی الکتریکی شهرت یافته اند. این مسئله به ویژه در کشور هایی مانند ایران که از یارانه های قابل توجهی در بخش انرژی برخوردارند، ابعاد پیچیده تری به خود گرفته است. اخیراً، مقامات رسمی صنعت برق ایران، به طور فزاینده ای انگشت اتهام را در زمینه کمبود ها و ناترازی های تولید و مصرف برق به سمت فعالیت گسترده، به خصوص فعالیت های غیر مجاز، ماینر ها نشانه رفته اند.

ماینر ها چه هستند و چگونه برق را مصرف می کنند؟

پیش از ورود به عمق بحران، بهتر است درک روشنی از چیستی ماینر ها و نحوه عملکرد آن ها داشته باشیم. ماینر در واقع یک سخت افزار کامپیوتری تخصصی است که برای حل مسائل ریاضی پیچیده در شبکه های بلاکچین طراحی شده است. با هر بار حل موفقیت آمیز این مسائل، یک بلاک جدید از تراکنش ها به زنجیره اضافه شده و به عنوان پاداش، مقداری ارز دیجیتال به مالک ماینر تعلق می گیرد. این فرآیند، که به «اثبات کار» (Proof of Work) مشهور است، نیازمند توان پردازشی بسیار بالایی است و همین توان پردازشی بالا، مستقیماً به مصرف برق قابل توجهی منجر می شود.

دستگاه های ماینر در انواع مختلفی عرضه می شوند که هر یک بر اساس فناوری به کار رفته در آن ها، کارایی و مصرف برق متفاوتی دارند:

ماینر های CPU (پردازنده مرکزی): در روز های اولیه ظهور بیت کوین، استخراج با استفاده از پردازنده های معمولی کامپیوتر ها امکان پذیر بود، اما امروزه به دلیل افزایش چشمگیر سختی شبکه، این روش دیگر مقرون به صرفه نیست.
ماینر های GPU (پردازنده گرافیکی): کارت های گرافیک به دلیل قابلیت پردازش موازی، عملکرد بهتری نسبت به CPU ها در استخراج برخی ارز ها دارند و همچنان توسط بسیاری از ماینر های خرد مورد استفاده قرار می گیرند.
ماینر های FPGA (مدار مجتمع دیجیتال برنامه پذیر): این دستگاه ها نسبت به GPU ها کارآمد تر و البته گران تر هستند و قابلیت برنامه ریزی برای استخراج الگوریتم های خاص را دارند.
ماینر های ASIC (مدار مجتمع با کاربرد خاص): این دستگاه ها به طور ویژه برای استخراج یک یا چند الگوریتم خاص (مانند SHA-256 برای بیت کوین) طراحی و ساخته می شوند و بالاترین نرخ هش (توان پردازشی) و در نتیجه بیشترین مصرف برق را به خود اختصاص می دهند.

میزان مصرف برق یک دستگاه ماینر، که معمولاً با واحد وات (W) در مشخصات فنی آن ذکر می شود، یکی از حیاتی ترین فاکتور ها برای فعالان این حوزه است، زیرا مستقیماً بر هزینه تمام شده تولید ارز دیجیتال و سودآوری آن ها تاثیر می گذارد. به همین دلیل، ماینر هایی که مصرف انرژی بهینه تری دارند (مثلاً کمتر از ۳۵۰۰ وات)، بیشتر مورد توجه قرار می گیرند. برای محاسبه هزینه برق مصرفی، کافی است میزان مصرف دستگاه (به کیلووات) را در تعداد ساعات کارکرد (معمولاً ۲۴ ساعت) و سپس در تعداد روز های ماه ضرب کرده و حاصل را در تعرفه هر کیلووات ساعت برق ضرب نمود. این محاسبات نشان می دهد که حتی یک دستگاه ماینر کوچک نیز می تواند به اندازه چندین وسیله برقی خانگی انرژی مصرف کند.

اتهامات رسمی: ماینر ها و سهم آن ها در ناترازی برق

شرکت مدیریت شبکه برق ایران (توانیر) در بهمن ماه سال گذشته (۱۴۰۲) اعلام کرده بود که حدود ۲۰ درصد از ناترازی برق کشور ناشی از تشدید فعالیت ماینر ها است. این اظهار نظر و موارد مشابه آن، نشان دهنده نگرانی عمیق وزارت نیرو از تاثیر فزاینده استخراج رمزارز ها بر پایداری شبکه برق، به ویژه در فصول اوج مصرف است. عباس علی آبادی، وزیر نیرو، نیز اخیراً به افزایش مخفیانه و غیر مجاز فعالیت ماینر ها اشاره کرده و بر عزم این وزارتخانه برای مقابله جدی با این پدیده تاکید ورزیده است.

حجم برق مصرفی توسط ماینر ها به قدری قابل توجه عنوان شده که در برخی گزارش های رسانه ای، مصرف آن ها در حدود ۱۷۰۰ مگاوات تخمین زده شده است؛ رقمی که معادل کل مصرف برق کلان شهری مانند مشهد و مناطق اطراف آن است. این آمار ها، هرچند ممکن است دقت آن ها محل بحث باشد، اما به خوبی گویای ابعاد چالشی است که صنعت برق با آن روبرو است. حساسیت موضوع تا آنجا پیش رفته که رئیس جمهور وقت، مسعود پزشکیان، در واکنش به گزارش وزیر نیرو و همچنین اخباری مبنی بر ارسال پیامک های تهدید آمیز برای افرادی که با فعالیت غیر مجاز ماینر ها مقابله می کنند، دستور پیگیری جدی و فوری این مسئله را صادر کرده است. دولت هدف گذاری کرده تا با کاهش مصارف غیر ضروری و مقابله با تخلفات، حدود ۲۰۰۰ مگاوات در مصرف برق صرفه جویی کند که بخش قابل توجهی از این هدف گذاری، متوجه مهار فعالیت ماینر های غیر مجاز است.

چالش های مقابله با استخراج غیر مجاز رمزارز

مقابله با ماینر های غیر مجاز با چالش های متعددی روبرو است. محمد اله داد، معاون تجارت خارجی و انتقال شرکت توانیر و مجری طرح رمزارز ها، یکی از موانع اصلی را نبود قوانین بازدارنده و جرم انگاری مشخص برای این فعالیت می داند. وی عنوان کرده که جلسات متعددی با دادستانی برای تدوین قوانین لازم و اجرایی کردن آن ها برگزار شده و این فرآیند در مراحل پایانی قرار دارد. به گفته او، تا پیش از این، برخورد قانونی جدی با متخلفان صورت نمی گرفت و همین امر موجب عدم بازدارندگی شده بود.

اله داد همچنین به تغییر رویه متخلفان اشاره می کند. اگر در ابتدای شکل گیری این فعالیت در حدود سال ۱۳۹۸، افراد بدون واهمه دستگاه های خود را در واحد های صنعتی مستقر می کردند، پس از برخورد های اولیه، این دستگاه ها به دلیل ابعاد کوچک و قابلیت جابجایی آسان، در میان انبوه مشترکان خانگی، تجاری و کشاورزی (که تعداد آن ها به ۴۲ میلیون مشترک می رسد) پنهان شده اند. این امر شناسایی و ردیابی آن ها را بسیار دشوار تر کرده است. بررسی های توانیر نشان می دهد که متاسفانه بیش از ۵۰ درصد ماینر های غیر مجاز در مناطق صنعتی نصب شده اند و از برق یارانه ای که برای تولید کالا و خدمات اختصاص یافته، برای استخراج رمزارز سوء استفاده می کنند. مواردی از نصب ماینر در کنار چاه های کشاورزی، استخر های پرورش ماهی و سایر مکان های مشابه گزارش شده که همگی نشان از جذابیت برق ارزان قیمت ایران برای این فعالیت سودجو یانه دارد.

دیدگاه کارشناسی: همه تقصیر ها بر گردن ماینر ها نیست

در مقابل دیدگاه های رسمی که ماینر ها را یکی از عوامل اصلی بحران برق معرفی می کنند، برخی کارشناسان حوزه انرژی نظرات متفاوتی دارند. هاشم اورعی، رئیس اتحادیه انجمن های علمی انرژی ایران، ضمن تایید مصرف بالای برق توسط ماینر ها، به نکات مهمی اشاره می کند. وی توضیح می دهد که بخش قابل توجهی از مصرف برق ماینر ها نه تنها صرف محاسبات، بلکه صرف خنک سازی محیط نگهداری آن ها نیز می شود، زیرا این دستگاه ها حرارت زیادی تولید می کنند. این موضوع به ویژه در فصول گرم سال که دمای هوا افزایش می یابد، مصرف برق سیستم های سرمایشی را نیز به شدت بالا می برد.

اورعی ماینر های فعال در کشور را به دو دسته تقسیم می کند: گروه اول، ماینر هایی هستند که از وزارت نیرو مجوز فعالیت دریافت کرده و انشعاب قانونی خریداری کرده اند. به اعتقاد وی، وزارت نیرو موظف به تامین برق این دسته از مشترکان بر اساس قرارداد است. گروه دوم، ماینر های غیر مجازی هستند که به صورت مخفیانه فعالیت می کنند. وی معتقد است که وزارت نیرو با توجه به امکانات فنی و الگوی مصرف ثابت و ۲۴ ساعته ماینر ها، به راحتی می تواند آن ها را شناسایی و ردیابی کند. اگر یک واحد صنعتی به جای تولید، به استخراج رمزارز روی آورد، الگوی مصرف برق آن به وضوح این تغییر کاربری را نشان خواهد داد.

نکته بسیار مهم دیگری که اورعی بر آن تاکید دارد، سهم واقعی ماینر ها در کل مصرف برق کشور است. وی با اشاره به آمار ۱۷۰۰ مگاواتی مصرف ماینر ها، بیان می کند که این میزان تنها حدود ۲ درصد از کل مصرف برق کشور است و بنابراین نمی توان تمام مشکلات ناترازی برق را به گردن آن ها انداخت. به گفته او، ادعا هایی مبنی بر مصرف ۱۰ تا ۲۰ درصدی برق تولیدی توسط ماینر ها، غیر مستند و غیر قابل قبول است و کمبود برق فعلی، بیشتر نتیجه کم کاری ها و عدم سرمایه گذاری کافی در توسعه ظرفیت های تولید برق در سال های گذشته است.

ریشه مشکل: برق یارانه ای و سود های نامتعارف

از دیدگاه این کارشناس انرژی، ریشه اصلی مشکل در قیمت گذاری غیر واقعی برق در ایران نهفته است. اگر قیمت برق واقعی سازی شود، اگرچه استخراج کنندگان ارز دیجیتال همچنان سود خواهند برد، اما این سود، یک سود متعارف و منطقی خواهد بود. در شرایط فعلی، برق یارانه ای، بستری را برای کسب سود های نامتعارف و هنگفت توسط فعالان این حوزه فراهم کرده و به شکل گیری یک بازار سیاه و جذابیت کاذب برای سرمایه گذاری در این بخش دامن زده است.

نتیجه گیری: نبردی چند وجهی

بحران برق و نقش ماینر های رمزارز در آن، یک مسئله چند وجهی است. از یک سو، مصرف بالای انرژی توسط این دستگاه ها، به ویژه در شرایط ناترازی تولید و مصرف، قابل انکار نیست و مقابله با فعالیت های غیر مجاز در این حوزه یک ضرورت است. تلاش ها برای جرم انگاری و تدوین قوانین بازدارنده، گامی در این مسیر محسوب می شود. از سوی دیگر، نمی توان تمام بار مسئولیت بحران برق را بر دوش ماینر ها نهاد و از کنار عواملی همچون عدم سرمایه گذاری کافی در زیرساخت های انرژی، قیمت گذاری دستوری و یارانه ای برق و نیاز به مدیریت بهینه مصرف در سایر بخش ها به سادگی گذشت. حل پایدار این معضل، نیازمند یک نگاه جامع، سیاست گذاری های دقیق و مبتنی بر واقعیت های اقتصادی و فنی، و همچنین جلب مشارکت عمومی در بهینه سازی مصرف انرژی است. آینده نشان خواهد داد که آیا ایران می تواند تعادل مناسبی میان بهره برداری از فرصت های فناوری نوین مانند رمزارز ها و مدیریت پایدار منابع حیاتی خود مانند انرژی الکتریکی برقرار سازد یا خیر.