قاره آفریقا در آستانه تحول: تولد اقیانوسی جدید در انتظار است!
آیا میدانستید قاره آفریقا در حال تغییرات زمینشناسی عظیمی است که در آیندهای دور، میتواند منجر به پیدایش یک اقیانوس جدید شود؟ این تحول شگرف، پدیدهای است که دانشمندان را به مطالعه بیشتر واداشته و میتواند چشمانداز زمینشناسی سیاره ما را دگرگون کند.
پژوهشگران با بررسی سامانه گسل شرق آفریقا (East African Rift System)، متوجه شدهاند که صفحات تکتونیکی زیر قاره به آرامی در حال دور شدن از یکدیگر هستند. این فرآیند تدریجی، در نهایت میتواند شرق آفریقا را از بدنه اصلی این قاره جدا کند.
زمینشناسان دهههاست که این جابجایی را زیر نظر دارند، اما مطالعات اخیر نشان میدهد که سرعت این گسلش، بیشتر و مشهودتر از تصورات پیشین است. این یافتهها بر اساس دادههای ماهوارهای، مشاهدات میدانی و دهها سال تحقیق لرزهنگاری منتشر شده توسط موسساتی مانند انجمن زمینشناسی آمریکا (Geological Society of America) و سازمان زمینشناسی ایالات متحده (U.S. Geological Survey) استوار است.
قارهای تحت تنش
این شکاف، در امتداد گسل شرق آفریقا رخ میدهد؛ یک زخم زمینشناسی وسیع که بیش از ۳۰۰۰ کیلومتر از مثلث عَفار در اتیوپی (Afar Triangle in Ethiopia) تا کنیا، تانزانیا و موزامبیک امتداد دارد. در این منطقه، صفحه آفریقا به تدریج به دو قسمت تقسیم میشود: صفحه نوبیان (Nubian Plate) در غرب و صفحه سومالی (Somali Plate) در شرق.
این فرآیند توسط همان نیروهای تکتونیکی هدایت میشود که اقیانوس اطلس را در حدود ۱۸۰ میلیون سال پیش، زمانی که آمریکای جنوبی و آفریقا از هم جدا شدند، ایجاد کردند. امروزه، دانشمندان تخمین میزنند که این گسل با سرعت چند میلیمتر در سال در حال گسترش است. شاید این مقدار ناچیز به نظر برسد، اما در طول میلیونها سال، منجر به تغییرات عمیقی در سطح سیاره خواهد شد.
کریستوفر شولتز، متخصص ژئوفیزیک در دانشگاه سیراکیوس (Syracuse University)، در مصاحبهای که توسط شبکه خبری انبیسی (NBC News) منتشر شد، توضیح داد: «گسلش در شرق آفریقا، به ما یک صندلی ردیف جلو برای تماشای فروپاشی قارهای میدهد. این مثل تماشای آنلاین متلاشی شدن قارهها و تولد اقیانوسهاست.»
ترکهایی بر سطح زمین
شواهد این تجزیه آهسته در سطح زمین قابل مشاهده است. در سال ۲۰۱۸، یک شکاف عظیم به طول چند کیلومتر به طور ناگهانی در جنوب غربی کنیا (Kenya) باز شد و جادهها و زمینهای کشاورزی را قطع کرد. اگرچه در ابتدا این اتفاق به دلیل فرسایش خاک ناشی از بارندگیهای شدید تلقی شد، اما بررسیهای بیشتر نشان داد که این شکاف بخشی از فعالیتهای تکتونیکی بزرگتر در زیر منطقه است.
در فرونشست عَفار اتیوپی (Ethiopia’s Afar Depression)، جایی که این گسل با دریای سرخ و خلیج عدن تلاقی میکند، فورانهای آتشفشانی و زلزلهها یادآورهای مکرری از پوسته ناآرام زمین هستند. این منطقه گاهی اوقات به عنوان “محل اتصال سهگانه” شناخته میشود، جایی که سه صفحه تکتونیکی به هم میرسند و از هم دور میشوند. تصاویر ماهوارهای ناسا (NASA) این تغییرات را مستند کرده و نشان میدهد که چگونه درهها و شکستگیها با گذشت زمان گسترش مییابند. به عنوان مثال، در سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵ میلادی) یک شکاف به طول ۵۶ کیلومتر (۳۵ مایل) در صحرای اتیوپی باز شد که ناشی از جدا شدن تدریجی صفحات تکتونیکی از یکدیگر بود.
چه چیزی در انتظار آفریقاست؟
اگر روند گسلش به همین منوال ادامه یابد، دانشمندان پیشبینی میکنند که در ۵ تا ۱۰ میلیون سال آینده، دریای سرخ و خلیج عدن در دره گسل جاری شده و یک حوضه اقیانوسی جدید ایجاد خواهد شد. این امر به طور موثر بخشهایی از اتیوپی، کنیا، تانزانیا و موزامبیک را به یک خشکی جداگانه، شبیه به ماداگاسکار (Madagascar) امروزی، تبدیل میکند.
پیامدهای این رخداد فراتر از زمینشناسی است. فعالیتهای آتشفشانی مرتبط با گسل، پتانسیل فراوانی برای انرژی زمینگرمایی ایجاد میکند که کشورهایی مانند کنیا در حال حاضر از آن برای تامین انرژی شبکههای خود استفاده میکنند. در عین حال، زلزلهها و ناپایداری زمین چالشهایی را برای زیرساختها و جوامع ساکن در امتداد گسل ایجاد میکنند.
در حال حاضر، این بازه زمانی بسیار فراتر از افق برنامهریزیهای انسانی است. با این حال، این ایده که نقشه جهان به طور فعال در زیر پای ما در حال بازنویسی است، تخیل را برمیانگیزد. این موضوع همچنین بر ماهیت پویای سیاره ما تأکید میکند – قارهها ثابت نیستند، بلکه در حرکت دائمی، در حال برخورد، رانش و گاهی اوقات از هم گسیختگی هستند.
