راز خنکای قطب فاش شد؛ اما زمستان کابوس‌وار در راه است!

با افول تابستان در نیمکره شمالی، دانشمندان زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند؛ آنچه در حال وقوع است، می‌تواند یکی از حادترین فصل‌های ذوب یخ‌های قطبی در تاریخ ثبت‌شده باشد. این تغییر، زمستانی با عواقب گسترده را برای آمریکای شمالی و اروپا رقم خواهد زد.

بر اساس تجزیه و تحلیل دقیق Severe Weather Europe و داده‌های مرکز ملی داده‌های برف و یخ (National Snow and Ice Data Center) NSIDC، گستره یخ‌های دریایی قطب شمال برای این موقع از سال به پایین‌ترین حد تاریخی خود رسیده و حتی از فصل بدنام 2012 نیز فراتر رفته است. این ذوب نه تنها ناشی از هوای گرم‌تر است، بلکه حاصل تعامل پیچیده‌ای از گرمای اقیانوس، الگوهای باد مختل شده و تضعیف گرداب قطبی است که می‌تواند آب و هوای زمستانی را در بخش‌های وسیعی از کره زمین تغییر دهد.

کلاهک یخی در حال نابودی و اقیانوسی در حال گرم شدن

کلاهک یخی قطب شمال اکنون نازک‌تر، کوچک‌تر و ناپایدارتر از دهه‌های گذشته است. تا اواخر خردادماه، داده‌های ماهواره‌ای نشان داد که گستره یخ‌های دریایی حدود ۰.۶ میلیون کیلومتر مربع کمتر از سطح سال ۱۴۰۳ (2024) بوده است. این یک افت چشمگیر است، با توجه به اینکه فصل ذوب معمولاً تا اواسط شهریور (سپتامبر) ادامه دارد. این موضوع، مسیر سال ۱۴۰۴ (2025) را به یکی از تهاجمی‌ترین مسیرها در تاریخ تبدیل می‌کند.

آنچه این وضعیت را به طور ویژه نگران‌کننده می‌کند، نه تنها میزان یخ از دست رفته، بلکه میزان گرمایی است که اقیانوس منجمد شمالی اکنون به جای آن جذب می‌کند. یخ بین ۵۰ تا ۷۰ درصد از انرژی خورشید را منعکس می‌کند. در مقابل، اقیانوس آزاد تنها حدود ۶ درصد را منعکس می‌کند و بقیه جذب شده، سطح را گرم کرده و چرخه ذوب را تشدید می‌کند.

نتیجه، یک حلقه بازخورد آب و هوایی کلاسیک است: یخ کمتر ← جذب گرمای بیشتر ← یخ کمتر در فصل بعد. NSIDC این موضوع را با اصطلاحات فنی‌تر در کتاب جامع خود در مورد یخ‌های دریایی توضیح می‌دهد و اشاره می‌کند که این “اثر آلبدو” یکی از قوی‌ترین تقویت‌کننده‌های تغییرات آب و هوایی در مناطق قطبی است.

[تصویر نقشه‌های رنگی از سن یخ‌های دریایی قطب شمال]
این نقشه‌های رنگی، سن یخ‌های دریایی را در هفته منتهی به 15 اسفند 1378 (4 مارس 2000) (چپ) و هفته منتهی به 15 اسفند 1401 (5 مارس 2023) (راست) مقایسه می‌کنند. قدیمی‌ترین یخ‌های دریایی سفید و جوان‌ترین یخ‌های دریایی آبی تیره هستند. گستره یخ‌های دریایی قدیمی و ضخیم در قطب شمال از اواسط دهه ۱۳۶۰ (دهه 1980)، زمانی که اندازه‌گیری‌های ماهواره‌ای برای اولین بار در دسترس قرار گرفت، و حتی از آغاز قرن بیست و یکم به طور قابل توجهی کاهش یافته است. – اعتبار: NOAA Climate.gov بر اساس داده‌های NSIDC

همزمان، میزان گرمای اقیانوس همچنان در حال افزایش است. بر اساس گزارشی از NOAA Climate.gov، بیش از ۹۰ درصد گرمای محبوس شده توسط گازهای گلخانه‌ای اکنون در اقیانوس ذخیره می‌شود؛ بخش اعظم آن در ۷۰۰ متر بالایی قرار دارد، جایی که به طور مستقیم بر پویایی یخ‌های دریایی تأثیر می‌گذارد. از سال ۱۳۷۲ (1993) تا ۱۴۰۳ (2024)، اقیانوس با سرعت ۰.۶۶ تا ۰.۷۴ وات بر متر مربع گرما به دست آورده است؛ افزایشی که به عنوان “مداوم” و “از نظر آماری غیرقابل ابهام” توصیف شده است.

گرداب قطبی تحت فشار

همانطور که قطب شمال گرم می‌شود و یخ‌های خود را از دست می‌دهد، پیامد دیگری در حال وقوع در چندین کیلومتری بالای سطح زمین (در استراتوسفر) است؛ جایی که گرداب قطبی در آن قرار دارد. این توده چرخشی از هوای سرد، معمولاً سرمای قطب شمال را در طول زمستان قفل می‌کند و بیشتر هوای انجماد را در شمال دور نگه می‌دارد.

اما با کاهش یخ‌های دریایی که به عنوان یک مانع حرارتی عمل می‌کنند، گردش جوی در حال تغییر است. همانطور که Severe Weather Europe در تحلیل عمیق خود اشاره می‌کند، این شرایط گرداب قطبی را تضعیف کرده و جریان جت (جریان بادی در ارتفاع بالا که سیستم‌های آب و هوایی را در سراسر نیمکره شمالی هدایت می‌کند) را منحرف می‌کند.

[تصویر چرخه فصلی یخ‌های دریایی قطب شمال]
یخ‌های دریایی قطب شمال چرخه فصلی خاص خود را دارند و می‌توانید آن را در تصویر زیر از NSIDC مشاهده کنید. این تصویر تغییرات گستره یخ‌های دریایی را در طول یک سال نشان می‌دهد. فصل ذوب معمولاً از اواخر اسفند (مارس) شروع می‌شود و تا شهریور (سپتامبر) ادامه دارد. در آنجا، قبل از شروع دوباره انجماد در مهر (اکتبر) به حداقل مقدار خود می‌رسد. اعتبار: Severe Weather Europe

در این مقاله توضیح داده شده است: “یک گرداب قطبی قوی و پایدار معمولاً به معنای یک جریان جت قفل شده و زمستان‌های معتدل‌تر در عرض‌های میانی است. اما یک گرداب ضعیف‌تر تمایل به کمانش دارد و اجازه می‌دهد هوای قطب شمال به سمت جنوب سرازیر شود؛ که اغلب منجر به زمستان‌های سردتر در شرق ایالات متحده، کانادای مرکزی و شمال اروپا می‌شود.”

این صرفاً یک گمانه‌زنی نیست. الگوهای تاریخی نشان می‌دهند که کم بودن یخ‌های دریایی در پاییز، معمولاً پیش درآمد زمستان‌های شدیدتر است؛ به ویژه هنگامی که رویدادهای ناگهانی گرمایش استراتوسفر (Sudden Stratospheric Warming events) (SSW) گرداب را مختل می‌کنند. این SSWها (که می‌توانند به طور کامل گرداب را از بین ببرند) با سرمای شدید مرتبط بوده‌اند؛ مانند “جانور شرق” (Beast from the East) در سال ۱۳۹۶ (2018) در اروپا و یخ‌بندان عمیق تگزاس در سال ۱۳۹۹ (2021).

چشم‌ها به شهریور – و فراتر از آن

اکنون همه چشم‌ها به شهریور (سپتامبر) دوخته شده است؛ زمانی که قطب شمال به طور سنتی به حداقل گستره یخ سالانه خود می‌رسد. اگر نرخ ذوب فعلی ادامه یابد، سال ۱۴۰۴ (2025) ممکن است یک رکورد جدید در تمام دوران‌ها به ثبت برساند و از رکورد سال ۱۳۹۱ (2012) که جامعه علمی را شوکه کرد و پیش‌بینی‌های آب و هوایی بلندمدت را تغییر داد، فراتر رود.

آخرین پیش‌بینی‌های فصلی ECMWF نشان می‌دهد که فشار بالا بر فراز قطب شمال مرکزی ممکن است در هفته‌های آینده غالب شود؛ الگویی که با آوردن هوای گرم‌تر و آسمان‌های صاف، ذوب شدن را تسریع می‌کند و در نتیجه جذب خورشیدی را بیشتر تقویت می‌کند.

به موازات آن، ضخامت و حجم یخ نیز به شدت در حال کاهش است. تجسم داده‌هایی که توسط دانشمند آب و هوا، Zachary Labe و دیگران به اشتراک گذاشته شده است، نشان می‌دهد که کلاهک یخی امسال نه تنها کوچک‌تر، بلکه به طور قابل توجهی نازک‌تر است؛ به ویژه در اطراف دریای بوفورت، شمال کانادا و سیبری. یخ نازک سریع‌تر ذوب می‌شود و به راحتی توسط باد و جریان‌های اقیانوسی شکسته می‌شود و احتمال زنده ماندن آن در هفته‌های پایانی فصل ذوب کم است.

منبع