رازهای جاودانگی انسان در اعماق فضا: ناسا برای مرگ در آن سوی زمین چه برنامهای دارد؟
سفر به فضا، رویایی دیرینه برای بشر، اکنون با چالشهای جدیدی روبرو است. یکی از مهمترین این چالشها، مسئله مرگ فضانوردان در مأموریتهای طولانیمدت است. ناسا، به عنوان پیشگام در اکتشافات فضایی، مدتهاست که به این موضوع پرداخته و برنامههایی را برای مواجهه با این واقعیت تلخ تدوین کرده است. اما ناسا برای مواجهه با مرگ فضانوردان در ماموریت های فضایی چه برنامه هایی دارد؟
در سال ۲۰۱۲، ناسا بیسروصدا یک «مورگ فضایی» را به مدار زمین فرستاد. هیچ اطلاعیه مطبوعاتی و هیاهویی در کار نبود. فقط یک کیسه نرم و دربسته در کنار غذاهای خشک شده و تجهیزات علمی، در یک محموله بار به ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) جاسازی شده بود. نام رسمی آن «واحد نگهداری بقایای انسانی» (HRCU) بود. از دید یک فرد عادی، شبیه یک کیسه حمل بار یخزده به نظر میرسید. اما برای ناسا، این وسیله نشاندهنده یک گام مهم و جدی در آمادگی برای مرگ در خارج از زمین بود.
سالها پیش، دغدغه من این بود که فضانوردان چگونه در بیوزنی دستشویی میروند. اما حالا، سالها بعد، به عنوان یک آسیبشناس قانونی و متقاضی همیشگی عضویت در گروه فضانوردی ناسا، ذهنم درگیر یک سؤال تیرهتر و آزاردهندهتر شده است:
اگر یک فضانورد آن بیرون بمیرد، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ آیا او را به خانه بازمیگردانند، یا همانجا رها میکنند؟ اگر در دنیایی دیگر جان خود را از دست بدهد، آیا همانجا آرام میگیرد؟ اگر در یک فضاپیما یا ایستگاه فضایی بمیرد، آیا بقایای او به مدار پرتاب میشود یا با سرعت فرار به سوی فضای بینستارهای فرستاده خواهد شد؟
به نظر میرسد ناسا پاسخ بیشتر این سؤالات را پیدا کرده است و البته بهموقع؛ زیرا سؤال اصلی دیگر این نیست که “آیا” کسی در فضا خواهد مرد، بلکه این است که “چه زمانی” این اتفاق خواهد افتاد.
افزایش سن فضانوردان
تا به امروز، هیچ فضانوردی به مرگ طبیعی در خارج از جو زمین نمرده است. در سال ۱۹۷۱، خدمه سهنفره مأموریت سایوز ۱۱ شوروی در فضا دچار خفگی شدند؛ زیرا فضاپیمای آنها مدت کوتاهی قبل از ورود مجدد به جو زمین، دچار کاهش فشار شد. اما مرگ آنها تنها پس از فرود فضاپیما بر روی زمین کشف شد. بهطور مشابه، تمام تلفات پروازهای فضایی ایالات متحده تا به امروز در داخل جو زمین رخ دادهاند؛ یعنی در شرایط گرانش، اکسیژن و تحت حاکمیت ملی مشخص. این موضوع مهم است؛ زیرا به این معناست که هر مرگومیر فضایی در قلمرویی آشنا رخ داده است.
اما مأموریتهای برنامهریزیشده طولانیتر میشوند و مقاصد آنها فراتر از مدار پایین زمین گسترش مییابد. همچنین، گروه فضانوردی ناسا مسنتر میشود. میانگین سنی فضانوردان اکنون حدود ۵۰ سال است؛ یعنی در سنی که مرگ طبیعی از نظر آماری محتملتر میشود، حتی برای ورزشکارانی که سبک زندگی سالمی دارند. مرگ در فضا دیگر یک آزمایش فرضی نیست، بلکه یک منحنی احتمال است و ناسا این را میداند.
در پاسخ به این مسئله، ناسا اقداماتی ظریف اما قاطع انجام میدهد. آخرین دوره گزینش فضانوردان تمدید شد؛ نه فقط برای افزایش تعداد، بلکه برای جذب نیروهای جوانتری که توانایی انجام مأموریتهای طولانیمدت آینده را داشته باشند.
«مورگ فضایی» ناسا
اگر امروز کسی در ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) بمیرد، جسد او در واحد نگهداری بقایای انسانی (HRCU) قرار داده میشود. سپس این واحد مهروموم شده و در یک منطقه غیرفشارزده نگهداری میشود تا در نهایت به زمین بازگردانده شود.
خود HRCU یک نسخه اصلاحشده از کیسه جسد نظامی است که برای نگهداری بقایای انسانی در محیطهای خطرناک طراحی شده است. این واحد با سیستمهای خنککننده موجود در ISS یکپارچه شده تا تجزیه را کند نماید و شامل فیلترهای کنترل بو و آسترهای جاذب رطوبت است. همچنین زیپهای معکوس برای دسترسی محترمانه به ناحیه سر و بندهایی برای محکم کردن بدن در یک صندلی برای بازگشت، به همراه تکههایی برای نام و پرچم ملی در آن تعبیه شده است.
آزمایشهای انجامشده بر روی اجساد در سال ۲۰۱۹ در دانشگاه ایالتی سم هیوستون نشان داد که این سیستم بادوام است. برخی از نسخهها بیش از ۴۰ روز قبل از اینکه تجزیه از سد آن عبور کند، سالم باقی ماندند. ناسا حتی این کیسه را از ارتفاع ۵/۸ متری (۱۹ فوت) رها کرد تا یک فرود سخت را شبیهسازی کند.
با این حال، این سیستم هنوز در فضا استفاده نشده است و ازآنجاییکه هنوز هیچکس نمیداند که یک بدن در شرایط بیوزنی واقعی یا در سطح ماه چگونه تجزیه میشود، نمیتوان بهطورقطع گفت که HRCU میتواند بافت را به اندازهای حفظ کند که برای یک کالبدشکافی قانونی مناسب باشد.
این یک شکاف اطلاعاتی نگرانکننده است؛ زیرا در فضا، مرگ فقط یک فقدان غمانگیز نیست، بلکه یک داده حیاتی نیز به شمار میرود. آیا مرگ یک فضانورد ناشی از یک ناهنجاری فیزیولوژیکی بوده یا یک بدشانسی غیرقابلپیشگیری؟ یا اینکه نتیجه نقص در سیستمهای متعدد یک زیستگاه فضایی بوده که میتوان آنها را پیدا و اصلاح کرد؟ ممکن است زندگیهای آینده به درک علت مرگ از طریق یک بررسی پس از مرگ مناسب، وابسته باشد.
اما هیچ پزشکی قانونی در مدار وجود ندارد. بنابراین ناسا به خدمه خود چیزی به نام «پروتکل جمعآوری نمونههای قانونی در حین مأموریت» را آموزش میدهد. فضانوردان این آژانس فضایی ممکن است در مورد آن صحبت نکنند، اما همه آن را از حفظ میدانند: همهچیز را مستند کنید، در حالت ایدئال با راهنمایی لحظهبهلحظه جراحان پرواز ناسا. از بدن عکس بگیرید. خون و مایع زجاجیه، و همچنین نمونههای مو و بافت را جمعآوری کنید. تنها پس از آن میتوان بقایا را در HRCU قرار داد.
ناسا همچنین برای مرگ در خارج از ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) – در راهپیماییهای فضایی، ماه یا مأموریتهای اعماق فضا – آماده شده است. اگر یکی از اعضای خدمه در خلاء جان خود را از دست بدهد، اما بقایای او بازیابی شود، بدن در یک کفن فضایی مخصوص پیچیده میشود.
هدف فقط یک مسئله فنی برای جلوگیری از آلودگی نیست، بلکه یک جنبه روانی نیز دارد؛ یعنی حفظ کرامت انسانی. از میان تمام «اولینها» که هر آژانس فضایی امیدوار است به آن دست یابد، اولین جسد انسانی که در یک فید ماهوارهای شناور باشد، قطعاً جزو آنها نیست.
اگر لازم باشد که تدفینی انجام شود – در خاک ماه یا با پرتاب به مدار خورشیدی – بدن با دقت ردیابی و فهرستبندی میشود و برای همیشه به عنوان یک اثر مقدس از تاریخ فضایی مورد احترام قرار میگیرد.
چنین اقداماتی همچنین به برنامههای ناسا برای عزاداری در خارج از زمین مرتبط است. پروتکلهای سوگواری و یادبود اکنون بخشی از آموزش رسمی خدمه هستند. اگر مرگی رخ دهد، فضانوردان بازمانده موظفاند یک مراسم ساده برای تجلیل از درگذشته برگزار کنند و سپس به مأموریت خود ادامه دهند.
قلمروهای ناشناخته
تا به اینجا فقط به سؤالات «آسان» پرداختیم. ناسا و دیگران هنوز با سؤالات سختتری دستوپنجه نرم میکنند.
مسئله صلاحیت در مورد مرگ و بقایای انسانی را در نظر بگیرید. در ISS، این موضوع ساده است: کشور متبوع فضانورد متوفی، صلاحیت رسیدگی را دارد. اما با دورتر شدن مقاصد و متنوعتر شدن سفرها، این وضوح از بین میرود: واقعاً در مأموریتهای آژانسهای فضایی به ماه یا مریخ چه اتفاقی میافتد؟ چگونه قوانین برای پروازهای فضایی تجاری یا چندملیتی – یا ایستگاههای فضایی خصوصی و سکونتگاههای بین سیارهای که ایلان ماسک، جف بزوس و دیگر میلیاردرهای فناوری در نظر دارند – تغییر میکنند؟
ناسا و شرکای آن شروع به تدوین چارچوبهایی مانند پیمانهای آرتمیس (Artemis Accords) کردهاند؛ توافقنامههایی که توسط بیش از ۵۰ کشور برای تعیین رفتار در فضا امضا شده است. اما حتی این توافقنامهها نیز به بسیاری از جزئیات صمیمی مرگ نمیپردازند.
بهعنوان مثال، اگر به بازی کثیفی مشکوک شوند، چه اتفاقی میافتد؟
پیمان فضای ماورای جو، یک سند قانونی که در سال ۱۹۶۷ تحت نظارت سازمان ملل متحد تنظیم شده و مجموعه قوانین اساسی بشر برای مدار و فراتر از آن است، در این مورد ساکت است.
البته، نمیتوان همهچیز را از قبل برنامهریزی کرد و ناسا کار فوقالعادهای در زنده نگهداشتن فضانوردان در مدار انجام داده است. اما با ورود افراد بیشتر به فضا و گسترش مرزها به سفرهای طولانیتر و مقاصد دورتر، از نظر آماری قطعی است که دیر یا زود کسی به خانه بازنخواهد گشت.
وقتی این اتفاق بیفتد، فقط یک تراژدی نخواهد بود، بلکه یک آزمایش خواهد بود. آزمایشی برای سیستمها، اخلاق و توانایی ما برای سازگاری با یک بعد جدید از مرگومیر. برای برخی، آمادگی ناسا برای مرگ فضانوردان ممکن است صرفاً بیمارگونه یا حتی احمقانه به نظر برسد، اما این دور از واقعیت است.
فضا اهمیتی نخواهد داد که چه زمانی جانهای بیشتری را میگیرد، اما ما اهمیت خواهیم داد و رویارویی با این مناسبت ناگوار با احترام، دقت و ظرافت، نهتنها سیاستها را در آن سوی کره خاکی تعریف میکند، بلکه معنای انسان بودن در آنجا را نیز مشخص خواهد نمود.