روابط پرتنش میان جمهوری اسلامی ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی، همواره یکی از حساس ترین و پیچیده ترین موضوعات در عرصه سیاست بین الملل بوده است. به تازگی، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در مصاحبه ای اختصاصی با یک رسانه روسی، ابعاد تازه ای از وضعیت بازرسی های هسته ای در ایران را فاش کرد. اگرچه وی از از سرگیری فعالیت های بازرسی آژانس در خاک ایران خبر داد، اما بلافاصله تاکید کرد که این فعالیت ها با محدودیت های جدی رو به رو هستند و مهم ترین سایت های هسته ای کلیدی کشور، همچنان خارج از دسترس بازرسان آژانس باقی مانده اند.
معمای دسترسی به سایت های کلیدی پس از حملات
سوالی که ذهن جامعه بین الملل و کارشناسان آژانس را به خود مشغول کرده، این است که آیا پس از حملات تجاوزکارانه و نظامی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی به برخی از تاسیسات هسته ای ایران در ماه ژوئن گذشته، پیشرفت عملی در روند بازرسی ها حاصل شده است یا خیر. به طور خاص، مسئله زمان بندی دسترسی مجدد کارشناسان آژانس به سایت های حساس و مهمی چون نطنز، اصفهان و فردو مطرح است. گروسی نیز خود اذعان کرد که این موضوع، مهم ترین سوال کنونی آژانس در تعامل با ایران است.
مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی تایید کرد که با تلاش های صورت گرفته، آژانس موفق به احیا و از سرگیری فعالیت های بازرسی شده است، اما با لحنی محتاطانه تاکید کرد که میزان این فعالیت ها بسیار محدود بوده است. او توضیح داد که در حال حاضر، آژانس صرفا اجازه دسترسی به سایت هایی را دارد که در جریان حملات و اقدامات خرابکارانه هدف قرار نگرفته اند. وی افزود که این امر فی نفسه یک نکته مثبت است، زیرا این سایت ها در لیست مورد توافق برای بازرسی های پادمانی قرار دارند و ایران اجازه بازرسی از آنها را صادر کرده است.
با این حال، نگرانی اصلی آژانس بر روی سه سایت کلیدی دیگر متمرکز است که گروسی از انها به عنوان سایت های حتی با اهمیت تر یاد میکند. این تاسیسات شامل نطنز، اصفهان و فردو هستند. دلیل این اهمیت مضاعف آن است که این سایت ها همچنان مقادیر قابل توجهی از مواد و تجهیزات هسته ای را در خود جای داده اند. از دیدگاه آژانس، برای اطمینان از ماهیت صرفا صلح آمیز برنامه هسته ای ایران و پایش دقیق مواد شکافت پذیر، ضروری است که بازرسان هر چه سریع تر به این مراکز بازگردند.
موضع قاطع تهران: آژانس باید متجاوزان را پاسخگو کند
در نقطه مقابل، موضع جمهوری اسلامی ایران در قبال توقف بازرسی ها و محدودیت های کنونی، کاملا شفاف و قاطع است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، پیش از این در اظهاراتی تاکید کرده بود که وقفه ای که در روند بازرسی های هسته ای ایجاد شده، مستقیما ناشی از تجاوز نظامی و اقدام مجرمانه آمریکا و رژیم صهیونیستی بوده است.
بقائی با محکوم کردن این اقدامات خصمانه، تصریح کرد که آژانس بین المللی انرژی اتمی باید این کشورها (آمریکا و رژیم صهیونیستی) را به عنوان مسئول اصلی بداند و آنها را پاسخگو کند. این یک مطالبه حقوقی و سیاسی جدی از نهاد ناظر هسته ای جهان است.
سخنگوی وزارت خارجه ایران همچنین تاکید کرد که در شرایطی که تاسیسات هسته ای به دلیل تعرض نظامی، شرایط ایمنی مناسبی ندارند و خطر بالقوه نشت مواد رادیواکتیو وجود دارد، آژانس اتمی نمیتواند مدعی نقض تعهد از سوی ایران باشد. دلیل این امر، فقدان هرگونه شیوه نامه و پروتکل بازرسی برای سایت هایی است که مورد حمله نظامی قرار گرفته اند. همانطور که بقائی خاطر نشان کرد، در طول عمر سازمان ملل و نهادهای وابسته، سابقه نداشته است که تاسیسات تحت پادمان هسته ای مورد حمله نظامی مستقیم قرار گیرند، و همین امر، یک خلاء جدی در قوانین بین المللی را آشکار میسازد که مسئولیت ایمنی این سایت ها را متوجه متجاوزان میکند.
حمله نظامی به سایت های هسته ای؛ اقدامی بی سابقه
این بحران با حملات وحشیانه ای آغاز شد که در شب ۱۳ ژوئن به وقوع پیوست. در این شب، رژیم صهیونیستی حملات هوایی تجاوزکارانه و غیر قانونی خود را علیه ایران کلید زد و سپس، ایالات متحده آمریکا در اقدامی کاملا خصمانه، با پیوستن به این تهاجم، سه سایت هسته ای حیاتی ایران شامل نطنز، فردو و اصفهان را هدف حملات نظامی قرار داد. این بمباران های هوایی و حملات خرابکارانه نه تنها تاسیسات هسته ای را مورد اصابت قرار داد، بلکه اهدافی چون فرماندهان نظامی، فیزیکدانان هسته ای برجسته و پایگاه های هوایی ایران را نیز هدف قرار داد.
در نتیجه، در حالی که گروسی از از سرگیری محدود بازرسی ها ابراز رضایت میکند، اما مشکل اصلی همچنان بر سر سایت های هدف قرار گرفته باقی است. ایران معتقد است که تا زمانی که ایمنی این سایت ها تضمین نشده و متجاوزان پاسخگو نباشند، نمیتواند اجازه دسترسی به محل هایی که پتانسیل خطر رادیواکتیو دارند را بدهد. این وضعیت، یک دو راهی پیچیده فنی، حقوقی و سیاسی را پیش روی آژانس و جامعه بین الملل قرار داده است.
