حدود شش سال قبل، یک اعتراض ساده و محلی در تهران به مسئله ای تبدیل شد که مسیر پژوهش های علمی در ایران را تغییر داد. شکایت ساکنان اطراف دانشگاه علوم پزشکی تهران از دود و بوی بسیار بد ناشی از سوزاندن اجساد حیوانات آزمایشگاهی، که با پیگیری های خبرگزاری ایسنا همراه شد، به آغازگر یک جریان علمی تازه و مهم تبدیل گشت. این جریان علمی بر مبنای “اخلاق در پژوهش” شکل گرفت و نشان داد که مطالبات مردمی می تواند جرقه یک دگرگونی بزرگ علمی باشد.
وقتی محله زیر سایه بوی آزاردهنده قرار گرفت
در آبان ماه سال ۱۳۹۸، زندگی در حوالی دانشگاه علوم پزشکی تهران به شدت تحت تاثیر قرار گرفت. بوی تند، نفس سوز و دودی غلیظ، ماهها بود که مردم منطقه را مجبور کرده بود با پنجره های بسته زندگی کنند. منبع این بوی بسیار ناخوشایند که آرامش و کیفیت زندگی ساکنان را هدف قرار داده بود، سرانجام مشخص شد: دود ناشی از سوزاندن اجساد حیوانات آزمایشگاهی در کوره لاشه سوز دانشکده دامپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران. این اتفاق، نه تنها یک مشکل زیست محیطی ساده، بلکه نقطه شروع یک کشمکش میان “حق مردم برای زندگی سالم” و “ضرورت های پژوهش علمی” بود.
سازمان محیط زیست وارد ماجرا می شود
با افزایش شکایت های مردمی، سازمان محیط زیست شهر تهران به این موضوع ورود کرد. مسعود زندی، رئیس وقت اداره محیط زیست شهر تهران، در مصاحبه با ایسنا، به صورت قاطع خبر از صدور اخطاریه برای دانشکده دامپزشکی داد. او تاکید کرد که این مسئله سابقه داشته و با وجود رفع شدن در گذشته، دوباره فعال شده است و محیط زیست تا برطرف شدن کامل آلودگی ناشی از این کار، پیگیری خود را ادامه خواهد داد.
در مقابل، مسئولان دانشگاه علوم پزشکی تهران موضع دفاعی گرفتند. دکتر فردین عمیدی، که در آن زمان مسئول پروژه سوزاندن لاشه حیوانات بود، در گفت و گو با ایسنا، بر استاندارد بودن دستگاه لاشه سوز تاکید کرد. وی توضیح داد که این کوره از سال ۱۳۸۹ نصب شده و می تواند هفته ای ۵۰ کیلو لاشه را در نیم ساعت به خاکستر تبدیل کند. او حتی گفت سازمان محیط زیست نیز در گذشته استاندارد بودن این دستگاه آمریکایی را تایید کرده است.
یک هشدار عجیب و غریب از سوی دانشگاه
نکته ای که باعث بحث و جدل شد، لحن هشدار آمیز دکتر عمیدی بود. او به شکلی تلویحی مردم معترض را در مقابل یک انتخاب سخت قرار داد: «اگر به این موضوع اعتراض می کنید، ما ناچاریم سوزاندن لاشه ها را متوقف کرده و آنها را در فاضلاب یا بسته بندی های معمولی جلوی ساختمان دانشکده رها کنیم.» این سخنان، اینطور به نظر می آمد که انگار تنها دو راه پیش روی دانشگاه وجود دارد: سوزاندن در کوره یا رهاسازی لاشه ها در محیط.
نشست سه جانبه برای رسیدن به یک راهکار مشترک
این تناقض ها و اختلاف نظرها، نیاز به یک میانجی داشت. پیگیری های مستمر خبرگزاری ایسنا منجر به برگزاری یک جلسه مهم با حضور سه گروه اصلی شد:
- نمایندگان مردم محلی: آنها که حدود دو سال بوی ناخوشایند را تحمل کرده بودند، گلایه کردند که نامه نگاری هایشان با وزارت بهداشت بی نتیجه بوده و مجبور شده اند از طریق محیط زیست و رسانه ها پیگیر ماجرا شوند.
- نماینده دانشگاه (دکتر عمیدی): او با ارائه اسناد، بر قانونی و جهانی بودن این روش تاکید کرد. او حتی فاش ساخت که پیشنهاد پرداخت سه برابر هزینه سالانه نگهداری دستگاه به شهرداری (معادل ۱۲ میلیون تومان) برای سپردن امحای لاشه ها به شهرداری داده شده، اما این پیشنهاد پذیرفته نشده است.
- کارشناسان محیط زیست: آنها اگرچه از نظر بیماری زا نبودن دود و بو با دانشگاه هم عقیده بودند، اما صراحتا اعلام کردند که این موضوع، دلیلی برای تحمل بوی نامطبوع نیست. آنها قول دادند که برای ارزیابی میزان بوی خروجی، آزمایش هایی انجام دهند و به صورت موقت، فعالیت کوره را متوقف کردند. یک پرسش کلیدی در این جلسه مطرح شد: «آیا در سایر کشورهای جهان هم این کار در داخل محوطه های شهری انجام می شود؟»
نتیجه نهایی این جلسه، بررسی جدی برای انتقال دستگاه از بافت مسکونی به خارج از شهر بود. این نشان داد که چگونه یک خواست و مطالبه مردمی که توسط رسانه ها دنبال می شود، می تواند حتی یک دستگاه به ظاهر استاندارد را متوقف کند. اما سوال اصلی که بعد از این ماجرا مطرح شد، این بود: آیا روش دیگری برای انجام تحقیقات علمی وجود ندارد؟
تولد جنبش جایگزینی: افق های تازه پژوهش
این سوال، در واقع از مدت ها قبل در جامعه علمی ایران مطرح بود. پاسخ به آن در سال های بعد، به شکل گیری یک جنبش علمی-اخلاقی انجامید.
- آغاز حرکت: اولین سمینار با موضوع «فناوری های جایگزین حیوانات آزمایشگاهی» در سال ۱۳۹۹ و با تلاش پژوهشگاه رویان برگزار شد. این سمینار، برای اولین بار یک گفت و گوی ساختار یافته ملی را در مورد ضرورت های علمی و اخلاقی این موضوع آغاز کرد.
- ادامه راه: این حرکت فکری، در سال های بعدی نیز ادامه یافت و محققان زیادی به آن علاقه نشان دادند. پنجمین دوره این سمینار اخیرا با محوریت «هوش مصنوعی و فناوری های نوین» توسط جهاد دانشگاهی در دانشگاه علم و فرهنگ برگزار شد. این پیگیری و تداوم نشان داد که آن اعتراض محلی سال ۹۸، نه یک واکنش گذرا، بلکه سرآغاز یک تحول عمیق در نگاه علمی کشور بوده است.
علمی که انسان و اخلاق را در اولویت قرار می دهد
در مراسم افتتاحیه پنجمین سمینار فناوری های جایگزین، مسئولان علمی کشور بر اهمیت اخلاق تاکید کردند:
- دکتر علی منتظری، رئیس جهاد دانشگاهی، در سخنان خود بر تلفیق علم، اخلاق و انسانیت تاکید کرد. او گفت: «هدف ما بحث درباره یک مسئولیت بزرگ است. پشت هر آمار و عددی، یک موجود زنده قرار دارد که توانایی احساس درد و رنج را دارد.» این اظهارات یک پاسخ اخلاقی و اصولی به تمام بحث هایی بود که شش سال قبل در رسانه ها منتشر شده بود.
- دکتر سید ابوالحسن شاهزاده فاضلی، دبیر علمی سمینار، ضمن قدردانی از نقش مدل های حیوانی در گذشته علمی، بر نیاز به نوآوری تاکید کرد. او گفت: «امروزه ما می توانیم از مدل هایی استفاده کنیم که نه تنها دقیق تر و قابل کنترل تر هستند، بلکه با فیزیولوژی بدن انسان ارتباط نزدیک تری دارند.» این سمینار در واقع یک اعتراض نبود، بلکه یک پیشنهاد محکم و بر پایه داده های علمی و نوآوری های روز بود.
پژوهشی که سریع تر، ارزان تر و البته اخلاقی تر است
امیر امیری یکتا، دبیر اجرایی سمینار، به مزایای عملی این روش های جایگزین اشاره کرد. او گفت: استفاده از روش های جدید، زمان مورد نیاز برای انجام تحقیقات را کوتاه تر کرده و هزینه های پژوهش را به شکل قابل توجهی کاهش می دهد.
او به روش هایی مانند مدل سازی های کامپیوتری (In silico)، استفاده از هوش مصنوعی و مدل های سلولی اشاره کرد. این روش ها نه تنها از لحاظ مالی مقرون به صرفه تر هستند، بلکه بهره وری و دقت پژوهش های علمی را نیز افزایش می دهند.
از حل یک مشکل مقطعی تا ارائه یک راه حل بلندمدت
آن مشکل بوی آزاردهنده در سال ۱۳۹۸ یک مسئله عمیق تر را فاش کرد: تنش میان سرعت و ضرورت پیشرفت علمی با حفظ ملاحظات اخلاقی و زیست محیطی.
پیگیری رسانه ای، تنها به توقف کوتاه مدت یک دستگاه ختم نشد. این پیگیری، یک موج فکری را ایجاد کرد که در نهایت به برگزاری سمینارهایی با موضوع «فناوری های جایگزین» منجر شد. این سمینارها نشان دادند که راه سومی هم وجود دارد: راهی که نه آسایش مردم را قربانی می کند، نه وجدان دانشمندان را آزار می دهد و نه کیفیت علمی را پایین می آورد. بلکه با کمک گرفتن از فناوری های جدید، پژوهش ها را دقیق تر، سریع تر، کم هزینه تر و البته با رعایت کامل اصول اخلاقی انجام می دهد.
این ماجرا یک درس بزرگ داشت: وقتی یک مشکل محلی و زیست محیطی با عزم جدی رسانه ای دنبال می شود، می تواند فراتر از حل آن مشکل، تبدیل به جرقه ای برای دگرگونی های مهم در عرصه علم و اخلاق شود. امروز، آن دودهای آزار دهنده سال ۹۸ جای خود را به امید برای آینده ای داده است که در آن، پیشرفت علمی و احترام به حقوق همه موجودات زنده، در کنار یکدیگر قرار می گیرند.
