چگونه الگوریتمها به تدریج انسانیت را بلعیدهاند؟
روزهای آغازین شبکههای اجتماعی را به یاد دارید؟
آن روزهای پرامید که رسانههای اجتماعی وعده ارتباط، توانمندسازی دموکراتیک و شکستن مرزها را میدادند؟ در آن روزهای پرشور، یکی از بنیانگذاران توییتر گفته بود: «توییتر پیروزی انسانیت است، نه فناوری» و همه به جای خندیدن، دست زدند.
اما واقعیت امروز متفاوت از آن وعدههاست. الگوریتمها بیاعتمادی را دامن میزنند، جامعه را از طریق نظارت و تقسیمبندی متلاشی میکنند و بنیان ارتباطات اصیل انسانی را میفرسایند. ما بیش از هر زمان دیگری «متصل» هستیم، اما در عین حال بیش از پیش احساس تنهایی میکنیم.
این نتیجه، محصول اجتنابناپذیر پیشرفت نیست. بلکه پیامد انتخابهای انسانی است – و مهمتر از همه، بازتابی از ماهیت ماست. تغییر این روند ممکن است، اما نیازمند تلاشی آگاهانه برای بازسازی هم این سیستمها و هم خودمان است.
بحران اعتماد: وقتی کلیکها از حقیقت مهمتر میشوند
پلتفرمهای رسانهای امروز بیشتر از حقیقت، به کلیکها اهمیت میدهند. تحقیقات MIT نشان میدهد اطلاعات نادرست بهطور قابلتوجهی سریعتر از حقیقت در فضای آنلاین منتشر میشود. اسناد فیسبوک نیز نشان داد که خشم، تعامل بیشتری نسبت به درک یا همدلی ایجاد میکند.
نتیجه این روند، کاهش اعتماد است. بر اساس گزارش «بارومتر اعتماد اِدلمن ۲۰۲۵»، اعتماد جهانی به منابع رسانهای از جمله رسانههای اجتماعی در حال کاهش است. پیامد این وضعیت، ایجاد میدان عمومی متلاشیای است که در آن توافق بر سر یک واقعیت مشترک، امری دشوار شده است.
همانطور که در کتاب اخیرم با عنوان «فراتر رفتن: رهایی انسانیت در عصر هوش مصنوعی» اشاره کردهام، الگوریتمها در واقع این مشکلات را ایجاد نمیکنند – بلکه آنها را تقویت میکنند. سیستمهای هوش مصنوعی بر اساس رفتار و فرهنگ انسانی آموزش میبینند و از آنچه میگوییم، انجام میدهیم و تولید میکنیم، یاد میگیرند. در اصل، الگوریتمها آینهای در برابر انسانیت گرفتهاند که هم والاترین ویژگیهای ما و هم تاریکترین امیالمان را بازتاب میدهند.
وقتی شاهد سلطه تقسیمبندی، بیاعتمادی و خشم در فیدهای خود هستیم، فقط با یک شکست فناورانه مواجه نیستیم – بلکه با ماهیت خودمان روبهرو هستیم. الگوریتمها تمایل ما به توجه بیشتر به تهدیدها نسبت به اخبار خوب یا گرایش ما به جستجوی اطلاعاتی که باورهای قبلیمان را تأیید میکنند، اختراع نکردهاند. آنها صرفاً این الگوها را از ما یاد گرفتهاند و سپس در مقیاسی بیسابقه تقویتشان کردهاند.
این اثر آینهای هم هشداردهنده است و هم توانمندساز. هشداردهنده است زیرا ما را وادار میکند بپذیریم که مشکل فقط در فناوری نیست – بلکه در درون خودمان نیز هست. اما توانمندساز است زیرا به این معناست که ما قدرت عمل داریم. اگر الگوریتمها بازتابی از آنچه هستیم باشند، با تغییر خودمان میتوانیم آنها را نیز تغییر دهیم.
فروپاشی اجتماعی: وقتی واقعیت مشترک از بین میرود
وقتی نتوانیم به آنچه گزارش میشود اعتماد کنیم، دیگر پایه مشترکی از واقعیات نداریم که بر سر آن توافق داشته باشیم. و وقتی این پایه مشترک را نداشته باشیم، گفتوگو به مشاجره تبدیل میشود و مکالمه به конфликт میگراید. گفتمان سیاسی در پلتفرمهایی مانند ایکس (توییتر سابق) اغلب به مشاجرات قطبیشده تبدیل میشود، چرا که الگوریتمها صداهای تفرقهانگیز را تقویت میکنند و میانهروی را به حاشیه میرانند.
حمله به بافت اجتماعی ما فراتر از دستکاری اطلاعات است و به حریم خصوصی نیز کشیده شده است. تحقیقات نشان میدهد ۸۱ درصد از آمریکاییها معتقدند خطرات جمعآوری دادهها از مزایای آن بیشتر است، اما همچنان با هر کلیک، اسکرول و توقف، این سیستمها را تغذیه میکنیم. این فقط یک نگرانی فردی نیست – وقتی چیزی واقعاً خصوصی باقی نمیماند، روابط اجتماعی اصیل غیرممکن میشود.
تهدید دائمی نظارت، تأثیر خنککنندهای بر بیان صادقانه دارد. ما در گفتگوها خودسانسوری میکنیم، چون میدانیم ممکن است کلماتمان ضبط و منتشر شوند. به جای آسیبپذیری، نمایشی عمل میکنیم و به جای گشودگی، محافظهکار میشویم. وقتی مردم بدانند تحت نظر هستند – توسط الگوریتمها، توسط امکان ویروسی شدن – شروع به نظارت بر رفتار خود و دیگران میکنند و این امر دیدگاههای متنوعی را که برای دموکراسی سالم ضروری است، تضعیف میکند.
حادثه اخیر کنسرت کولدپلی، این واقعیت بیرحم را آشکار میکند: قضاوت نادرست و رفتار سوالبرانگیز، به یک نمایش ویروسی تبدیل میشود. الگوریتمها بین رویدادهای خبری و تحقیر شخصی تمایزی قائل نمیشوند؛ آنها هر چیزی را که کلیکها را حداکثر کند، تقویت میکنند و افراد را در برابر شرمساری ویروسی بیدفاع رها میکنند. بدون وجود فضاهایی برای حریم خصوصی واقعی، بنیانی را که امکان ارتباط عمیق انسانی را فراهم میکند، از دست میدهیم.
بازپسگیری انسانیت: راهحلهای فردی و جمعی
ما در ایجاد این جهان پر از اطلاعات نادرست، بیاعتمادی، تفرقه و نظارت، شریک بودهایم. اما در همین واقعیت، امکان نجات نیز نهفته است – آنچه در ایجادش مشارکت داشتهایم، میتوانیم در تغییرش نیز سهیم باشیم.
مانند هر کار ارزشمند دیگری در زندگی، این کار را نمیتوان به تنهایی انجام داد. برای مقابله با ویرانشهر الگوریتمی، به ترکیبی از آگاهی فردی و اقدام جمعی نیاز داریم.
در سطح جمعی، به قوانین قوی حریم خصوصی، سرمایهگذاری در هوش مصنوعی اخلاقی و برنامههای گسترده سواد دیجیتال نیاز داریم. یک نمونه برجسته از اقدامات دولتی در این زمینه، برنامه طولانیمدت آموزش سواد رسانهای فنلاند است که هدف آن پرورش تفکر انتقادی در مصرف رسانه است – مهارتی که در جهانی مملو از اطلاعات نادرست، به شدت مورد نیاز است.
یا مثالی دیگر: دادگاههای دانمارک در سال ۲۰۲۴ حکم دادند که افراد مالک حق چهره خود هستند و استفاده از تصویر کسی بدون رضایت او – حتی در فضاهای عمومی – نقض حق چاپ محسوب میشود. این تصمیم تاریخی، دادههای بیومتریک را به عنوان دارایی شخصی به رسمیت میشناسد و به شهروندان امکان پیگیری قانونی در برابر افشای ویروسی غیرمجاز را میدهد.
در سطح فردی نیز نیاز به تغییر داریم و این تغییر بیش از نیات خوب نیازمند اقدامات عملی است که رابطه ما با محرکهای دیجیتال را بازتعریف میکند:
- با پاسخهای عاطفی خود شروع کنید. قبل از به اشتراک گذاشتن یا واکنش به محتوا، مکث کنید و بپرسید: «الان چه احساسی دارم؟ خشم؟ ترس؟ возмуت اخلاقی؟» این احساسات اشتباه نیستند، اما اغلب همان احساساتی هستند که الگوریتمها برای افزایش تعامل از آنها سوءاستفاده میکنند. با شناسایی آنها، میتوانید کنترل پاسخهای خود را دوباره به دست آورید.
- هنگام مواجهه با دیدگاههای مخالف، آنچه سنتهای ذهنآگاهی «ذهن مبتدی» مینامند را تمرین کنید. به جای قضاوت یا رد فوری، با کنجکاوی به اختلاف نظر نزدیک شوید: «چه چیزی ممکن است درباره این دیدگاه نفهمیده باشم؟» این تغییر ساده میتواند تضاد الگوریتمی را به گفتوگوی واقعی تبدیل کند.
- محیط دیجیتال خود را با قصد و نیت تنظیم کنید. اطلاعاتی که مصرف میکنیم، نحوه تفکر، احساس و هدایت ما را شکل میدهد. عمدی عمل کنید. منابعی را که بر اساس خشم و تفرقه رشد میکنند، آنفالو کنید. آنها را با صداهایی جایگزین کنید که شما را به چالش میکشند و دیدگاه شما را گسترش میدهند. این موضوع به معنای فرار از ناراحتی نیست – بلکه پرورش وضوح در جهانی است که برای حواسپرتی طراحی شده است.
انتخاب با ماست: تغییر مسیر هنوز ممکن است
آنچه شاهد آن هستیم، یک اجتنابناپذیر فناورانه نیست – بلکه نتیجه انتخابهای بیشمار انسانی است و هنوز هم با تغییر انتخابهایمان میتوانیم نتیجه را تغییر دهیم. عصر الگوریتمها لزوماً نباید انسانیت ما را از بین ببرد.
ما میتوانیم و باید کنترل را دوباره به دست آوریم. این کار نیازمند اقدام دوگانه است: بازسازی الگوریتمها در سطح جمعی از طریق مداخلات سیاسی و قانونی، و همزمان بازسازی پاسخهای خود در سطح فردی از طریق تمرینات ذهنآگاهانه.
و وقتی فرزندان و نوههای ما بخواهند بدانند ما چه کردیم، آینه فناوری به آنها نشان خواهد داد که چه انتخابهایی داشتیم.
بیایید امیدوار باشیم انتخابهای درستی انجام دهیم.
آگهی فردا