چرا روانشناسی گاهی از اخلاق عقب می‌ماند؟ تمرکز بر «توجه» به جای قواعد خشک

اغلب زمانی که افراد به دنبال درک دلایل تأخیر اخلاق در روانشناسی هستند، به دنبال پاسخی فراتر از قوانین خشک و فرمول‌های از پیش تعیین‌شده می‌گردند. این مقاله با بررسی مفهوم «توجه» به عنوان بنیان اخلاق حرفه‌ای، پاسخی عمیق به این پرسش ارائه می‌دهد.

اخلاق همیشه درباره ارزش‌هاست

اخلاق همواره با ارزش‌ها سر و کار دارد. در روانشناسی، همانند بسیاری از حرفه‌های دیگر، اغلب به دانشجویان آموزش داده می‌شود که از طریق سه چارچوب به اخلاق نزدیک شوند:

1. اخلاق فضیلت‌محور (Virtue ethics): (چه نوع انسانی باید باشم؟)
2. وظیفه‌گرایی (Deontology): (چه وظایفی را باید رعایت کنم؟)
3. فایده‌گرایی (Utilitarianism): (چه نتیجه‌ای بیشترین خیر را به حداکثر می‌رساند؟)

هر یک از این رویکردها راهی برای تعریف «خیر» ارائه می‌دهند. این چارچوب‌ها همچنان مفید هستند و به روانشناسان کمک می‌کنند تا مسئولیت‌های خود را روشن کنند، تصمیمات دشوار بگیرند و استدلال‌های خود را توجیه نمایند. با این حال، هر چارچوبی این خطر را دارد که به عنوان ابزاری استراتژیک و بلاغی برای پشتیبانی از یک موضع از پیش تعیین‌شده مورد استفاده قرار گیرد. یک عمل واحد را می‌توان به عنوان تکلیف، نتیجه بهینه یا فضیلت توجیه کرد که تمرکز را از اخلاق اصیل به توجیه‌گری شخصی منتقل می‌کند.

چه می‌شد اگر «توجه» – عمل اصیل ادراک و ماندن در لحظه در موقعیت‌ها – را نقطه آغاز اخلاق قرار می‌دادیم، به جای قواعد یا outcomes؟

اخلاق به مثابه توجه

فیلسوف، سیمون ویل (Simone Weil) نوشته است: «تattention نادرترین و ناب‌ترین شکل سخاوت است.» از نظر ویل، توجه کردن خود یک عمل اخلاقی است. این به معنای تعلیق فرضیات به اندازه‌ای است که متوجه شویم واقعاً چه اتفاقی در حال رخ دادن است. این موضوع به اندازه‌ی اتاق مشاوره، در کلاس درس نیز اهمیت دارد.

یک روانشناس که با دقت توجه می‌کند، می‌تواند تشخیص دهد چه زمانی سکوت معنادار است، چه زمانی تحریک‌پذیری ترس را پنهان می‌کند، یا چه زمانی چیزی مهم بیان نشده باقی می‌ماند. هیچ دستورالعمل اخلاقی به شما نمی‌گوید که در این لحظات چگونه پاسخ دهید. توجه کردن خود عمل اخلاقی است. در مقابل، زمانی که بیش از حد به چارچوب‌های انتزاعی تکیه می‌کنیم، خطر آن را داریم که از این مرحله مهم ادراک بگذریم. ما عجله می‌کنیم تا دسته‌بندی، توجیه یا حل کنیم. در این صورت اخلاق به دفاع از یک عمل تبدیل می‌شود، نه احساس کردن آنچه که یک موقعیت طلب می‌کند.

برای روشن شدن تمایز: اخلاقیات (Morality) درباره قضاوت است – به کارگیری اصول جهانی به صورت مستمر. اخلاق (Ethics) آنگونه که من پیشنهاد می‌کنم، بر پاسخگویی متمرکز است – ادراک فعال یک موقعیت خاص و در نظر گرفتن بهترین پاسخ ممکن. اخلاقیات می‌پرسد: «به طور کلی چه باید بکنم؟» اخلاق می‌پرسد: «اینجا چه اتفاقی در حال افتادن است و اکنون چگونه می‌توانم پاسخ دهم؟» این تغییر به ظاهر کوچک، اما значиمند است. اخلاقیات پاسخ می‌دهد و اغلب امکان‌ها را می‌بندد. اخلاق، به عنوان توجه، امور را باز نگه می‌دارد و با ندانستن آغاز می‌کند. روانشناسان به این نیاز دارند، زیرا بخش عمده کار آنان در موقعیت‌هایی بدون پاسخ‌های آسان رخ می‌دهد.

معضل مقایسه

آموزش حرفه‌ای روانشناسی اغلب بر outcomes و مقایسه متمرکز است: چه کسی بیشترین مراجع را دارد؟ مداخله چه کسی «مبتنی بر شواهد (evidence-based)» است؟ چه کسی بیشترین بودجه را جذب می‌کند؟ پاسخگویی مهم است، اما این فرهنگ مقایسه می‌تواند تمرکز ما را محدود کند. ما شروع به ارزش‌گذاری چیزی می‌کنیم که visible، measurable و ranked باشد. این امر به بافت‌های ظریف‌تر زندگی انسانی لطمه می‌زند. در درمان، این فشار می‌تواند درمانگران را به سمت اندازه‌گیری «پیشرفت» صرفاً بر اساس چک‌لیست‌های symptom سوق دهد. آنان ممکن است شکل‌های شکننده‌تر رشد – مانند اعتماد، حضور و سکوت مشترک – را که اندازه‌گیری آسانی ندارند، از دست بدهند. وقتی اخلاق تنها به معنای compliance یا output شود، بیش از حد لاغر می‌شود و نمی‌تواند پیچیدگی زندگی روانی واقعی را مدیریت کند.

تمرین‌های کوچک توجه اخلاقی

پرورش اخلاق به عنوان توجه در روانشناسی ممکن است چگونه به نظر برسد؟ در ادامه برخی تمرین‌های ساده آورده شده است:

• یادداشت‌برداری تأملی (Reflective journaling): درمانگران می‌توانند پس از جلسات، آنچه گفته شد، آنچه احساس کردند، آنچه از آن اجتناب کردند یا آنچه آنان را مضطرب کرد، یادداشت کنند. توجه با مشاهده آنچه از توضیح فوری می‌گریزد، رشد می‌کند.
• نام‌گذاری شکاف‌های ظریف (Naming subtle ruptures): به جای نادیده گرفتن کناره‌گیری جزئی یک مراجع یا تنش در یک جلسه supervision، آن را به آرامی نام ببرید: «متوجه شدم پس از گفتن آن جمله سکوتی پیش آمد – برای شما چگونه بود؟»
• تعلیق قضاوت (Suspending judgment): به جای تصمیم‌گیری слишком سریع درباره اینکه یک رفتار چه «معنایی» دارد، با ابهام بمانید: «به نظر می‌رسد چیزی اینجا مهم است، اما هنوز مطمئن نیستم که چیست.»

این موارد alternatives دستورالعمل‌های اخلاقی نیستند. بلکه complements آن‌ها هستند. قوانین حداقل‌ها را تعیین می‌کنند. توجه، عمق را حفظ می‌کند.

present شدن

برای روانشناسان، اخلاق به معنای چیزی فراتر از پیشگیری از آسیب یا اجتناب از سوءرفتار است. این به معنای present بودن با افرادی است که با آنان روبرو می‌شوید و موقعیت‌هایی که مواجه می‌شوید. این به معنای توجه کردن به زمانی است که چیزی اهمیت دارد، حتی اگر هیچ قاعده‌ای نقض نشده باشد.

اخلاق درباره چیزی فراتر از compliance است؛ این درباره آن است که ما در حال تبدیل به چه کسی هستیم. ما را به چالش می‌کشد تا نه تنها بپرسیم «چه باید بکنم؟» بلکه بپرسیم «از طریق اقداماتم در حال تبدیل به چه کسی هستم؟»

در بخش دوم، به practices آموزشی و بالینی خاصی می‌پردازم که می‌توانند به پرورش این پاسخگویی اخلاقی عمیق‌تر کمک کنند – training توجه نه به عنوان یک مهارت جانبی، بلکه به عنوان هسته اصلی اخلاق حرفه‌ای در روانشناسی.