افزایش مصرف شاهدانه در سالمندان: چالش‌ها و فرصت‌ها

در سال‌های اخیر، شاهد افزایش چشمگیر مصرف شاهدانه در میان سالمندان هستیم. این افزایش، نگرانی‌هایی را در مورد سلامت جامعه و پیامدهای آن برای این گروه سنی آسیب‌پذیر ایجاد کرده است. در این مقاله، به بررسی ابعاد مختلف این موضوع، از الگوهای مصرف تا پیامدهای سلامتی و جنبه‌های قانونی آن، خواهیم پرداخت. هدف اصلی این نوشتار ارائه اطلاعاتی جامع و مفید برای متخصصان روان‌پزشکی و سلامت روان است که روزبه‌روز با تعداد بیشتری از بیماران بالای ۶۵ سال مواجه می‌شوند که از شاهدانه استفاده می‌کنند.

شاهدانه و سالمندان: نگاهی اجمالی

مصرف شاهدانه در میان افراد مسن، از جوانان و دانشجویان دانشگاهی که پیش‌تر مصرف‌کننده اصلی بودند، فراتر رفته و به مراکز سالمندان و کلینیک‌های پزشکی سالمندان راه یافته است. نسل سالمندان به طور فزاینده‌ای از این ماده برای تسکین درد، کاهش اضطراب یا بهبود خواب خود استفاده می‌کنند. براساس گزارش‌ها، مصرف شاهدانه در میان افراد بالای ۶۵ سال در دو دهه گذشته بیش از ۱۰ برابر افزایش یافته است؛ از تنها ۰.۴ درصد در سال ۲۰۰۶ به ۷ درصد در سال ۲۰۲۳. [۱,۲] این افزایش، پزشکان را با چالشی جدید روبرو کرده است: هدایت مصرف شاهدانه در سالمندان با استفاده از شواهدی که عمدتاً از جمعیت‌های جوان‌تر به دست آمده‌اند و با در نظر گرفتن عدم ثبات در قدرت مواد و کمبود داده‌های خاص مربوط به این گروه سنی آسیب‌پذیر. [۳] تحقیقات در این زمینه، به سرعت افزایش علاقه عمومی نرسیده و روان‌پزشکان را در چگونگی راهنمایی بیماران مسن خود در مورد استفاده از شاهدانه با کمبود راهکار مواجه کرده است.

تغییرات متابولیکی، مصرف همزمان چند دارو (پلی‌فارماسی)، تغییرات شناختی و افزایش خطر افتادن، استفاده از شاهدانه را در این گروه پیچیده‌تر می‌سازد.

الگوهای مصرف شاهدانه در سالمندان

سالمندان عمدتاً به دلایل درمانی به سراغ شاهدانه می‌روند: درد، بی‌خوابی، اضطراب، افسردگی و علائم بیماری پارکینسون. [۴,۵] اگرچه این نشان از علاقه فزاینده به خوددرمانی دارد، مهم است که بدانیم شواهد پشتیبانی‌کننده از اثربخشی شاهدانه برای این شرایط، به‌ویژه در گروه‌های سنی سالمندی، اندک است.

الگوهای مصرف شاهدانه در این گروه سنی، به اندازه بیماری‌های مختلف متنوع است. برخی از افراد، مصرف‌کنندگان مادام‌العمر هستند، برخی دیگر پس از سال‌ها وقفه به مصرف مجدد روی می‌آورند و بسیاری نیز مصرف‌کنندگان جدیدی هستند. مصرف‌کنندگان جدید، اغلب با انگیزه‌های سلامتی، روش‌های غیر استنشاقی مانند خوراکی‌ها، تنتورها یا موضعی‌ها را ترجیح می‌دهند، در حالی که مصرف‌کنندگان مداوم بیشتر به استعمال دخانیات یا بخارپز کردن تمایل دارند و با فراوانی بیشتر شاهدانه مصرف می‌کنند. [۶]

چارچوب قانونی و نظارتی

چارچوب نظارتی فعلی شاهدانه در ایالات متحده، بسیار پیچیده و نامنظم است. در سطح فدرال، شاهدانه همچنان یک ماده از دسته I محسوب می‌شود، به این معنی که هیچ کاربرد پزشکی پذیرفته‌شده‌ای ندارد و پتانسیل بالای سوءمصرف دارد. [۷] با این حال، بیش از ۴۰ ایالت، شاهدانه را برای مصارف پزشکی و بیش از ۲۰ ایالت آن را برای مصارف تفریحی قانونی کرده‌اند. در این چارچوب مبهم، فقط ۳ داروی مرتبط با شاهدانه تأییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) را دریافت کرده‌اند:

• دِرونابینول (تتراهیدروکانابینول مصنوعی [THC]؛ با نام‌های تجاری مارینول و سندروس): برای بی‌اشتهایی در بیماران مبتلا به ایدز و تهوع و استفراغ مرتبط با شیمی‌درمانی تأیید شده است.
• نابیلون (کانابینوئید مصنوعی شبیه به THC؛ با نام تجاری سزامت): برای تهوع و استفراغ القا شده توسط شیمی‌درمانی تأیید شده است.
• کانابیدیول (CBD؛ با نام تجاری اِپیدیولکس): برای اختلالات تشنج خاص (سندرم‌های لنکس-گاستاو و دراوت) و کمپلکس اسکلروز توبروزا تأیید شده است.

عوامل کانابینوئیدی تأیید شده توسط FDA، به شدت کنترل می‌شوند و پروفایل‌های فارماکوکینتیکی کاملاً مشخصی دارند. این در تضاد با محصولات شاهدانه‌ای است که سالمندان از طریق داروخانه‌ها (Dispensaries) به دست می‌آورند، زیرا این محصولات اغلب از نظر قدرت، خلوص و دقت برچسب‌گذاری، تفاوت قابل‌توجهی دارند. [۸] با این وجود، بیماران مسن اغلب به دلیل هزینه‌های بالای استفاده خارج از برچسب از داروهای تایید شده FDA به محصولات داروخانه‌ها روی می‌آورند. بسیاری از آنها این محصولات را به طور مستقل و بدون دخالت پزشک تهیه می‌کنند و با محیطی از داروخانه‌های کم‌نظارت با استانداردهای مختلف برچسب‌گذاری مواجه می‌شوند.

جنبه‌های فارماکوکینتیکی

THC و CBD هر دو بسیار لیپوفیلیک هستند، تحت متابولیسم کبدی گسترده (از طریق آنزیم‌های CYP450) قرار می‌گیرند و تحت تأثیر تغییرات فیزیولوژیکی مرتبط با پیری قرار می‌گیرند: کاهش پاکسازی کبدی و کلیوی، افزایش چربی بدن و تغییر حساسیت گیرنده‌ها. [۹]

در سالمندان، این تغییرات حجم توزیع را افزایش می‌دهد و پاکسازی را کاهش می‌دهد، که می‌تواند مدت و شدت اثرات THC را حتی در دوزهای پایین‌تر نیز تشدید کند. هنگامی که THC به صورت خوراکی مصرف می‌شود، تحت متابولیسم گذر اول قابل توجهی به ۱۱-OH-THC، یک متابولیت روان‌گردان‌تر با نفوذ بیشتر به سد خونی-مغزی، قرار می‌گیرد. این امر باعث می‌شود که اثرات خوراکی‌ها در مقایسه با اشکال دودی که تا حد زیادی از این تبدیل اجتناب می‌کنند، قوی‌تر و طولانی‌تر باشد. [۱۰]

CBD، که اغلب به عنوان یک ترکیب ملایم‌تر و غیر روان‌گردان معرفی می‌شود، در این جمعیت نیز خطراتی دارد. CBD آنزیم‌های CYP-2C19، CYP-3A4، CYP-2C9 و CYP-2D6 و همچنین سایر آنزیم‌ها را مهار می‌کند و پتانسیل برهم‌کنش‌های فارماکوکینتیکی، به‌ویژه با ضدافسردگی‌ها، بنزودیازپین‌ها، اوپیوئیدها، رقیق‌کننده‌های خون مانند وارفارین و ضدتشنج‌ها را افزایش می‌دهد. [۱۱]

اثرات عصبی: محافظت یا آسیب؟

شاهدانه در همه گروه‌های سنی، شناخته‌شده است که به طور حاد باعث اختلال در توجه، حافظه، عملکرد روان‌حرکتی و عملکرد اجرایی می‌شود و این اثرات به میزان دوز مصرفی بستگی دارد. [۱۲] مطالعات طولی بزرگ نشان داده‌اند که مصرف زیاد شاهدانه در میانسالی با کاهش جزئی در حافظه کلامی مرتبط است. [۱۳,۱۴] در گروه Dunedin، مصرف‌کنندگان طولانی‌مدت شاهدانه، کاهش شناختی گسترده‌تری از جمله کاهش ۵.۵ امتیازی در IQ و کاهش حجم هیپوکامپ تا سن ۴۵ سالگی را نشان دادند، در حالی که مصرف‌کنندگان کم‌فراوانی این کاهش را نشان ندادند. این نشان می‌دهد که هم فراوانی و هم مدت زمان مصرف بر پیامدهای شناختی تأثیر می‌گذارند. [۱۵]

مصرف پزشکی کوتاه‌مدت شاهدانه در سالمندان به نظر می‌رسد نسبتاً بی‌ضرر باشد. برخی مطالعات حتی نشان می‌دهند که ممکن است بهبودهای شناختی جزئی ایجاد شود که احتمالاً ثانویه به تسکین علائم (مثلاً بهبود خواب یا کاهش درد) باشد. [۱۶-۱۸]

با این حال، مصرف تفریحی طولانی‌مدت با کاهش سرعت پردازش و کاهش عملکرد اجرایی مرتبط بوده است و مصرف اخیر شاهدانه با حافظه کاری ضعیف‌تر همراه است. یافته‌های مطالعه سلامت و بازنشستگی این موضوع را تأیید می‌کند: سالمندانی که بیش از یک بار در هفته شاهدانه مصرف می‌کنند، کمبود در توجه و حافظه کوتاه‌مدت را نشان دادند. خوشبختانه، برخی از این اثرات با پرهیز مداوم ممکن است بهبود یابد. [۲۰]

به طور خلاصه، اثرات شناختی احتمالاً به سن شروع مصرف، فراوانی، مدت زمان و دوره‌های پرهیز بستگی دارد. با این حال، آستانه نگرانی در سالمندان، به‌ویژه در کسانی که قبلاً دچار زوال عقل خفیف هستند، پایین‌تر است.

خطرات: آسیب‌ها و رانندگی

مصرف شاهدانه در سالمندان، به‌ویژه فرمولاسیون‌هایی با THC بالا، می‌تواند تعادل، زمان واکنش و هماهنگی را مختل کند و خطر افتادن و سایر آسیب‌ها را افزایش دهد. این اختلالات به رانندگی نیز گسترش می‌یابد، که در آن مصرف شاهدانه با افزایش دو برابری خطر تصادفات جدی یا مرگبار وسایل نقلیه موتوری همراه است. [۲۱] در یک مطالعه در مورد رانندگان مسن، مصرف‌کنندگان شاهدانه ۴ برابر بیشتر احتمال گزارش رانندگی تحت تأثیر الکل را داشتند، که این خطر را دوچندان می‌کند. [۲۲]

بازتاب این خطرات در سطح جمعیت، نشان می‌دهد که مراجعات به اورژانس مرتبط با شاهدانه در میان افراد بالای ۶۵ سال بین سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۹ بیش از ۱۸۰۰ درصد افزایش یافته است، با بالاترین میزان در مردان، افراد ۶۵ تا ۷۴ ساله و افرادی با بیماری‌های همزمان متعدد. قابل‌توجه است که حتی سالمندان بدون مشکلات سلامتی قابل‌توجه نیز افزایش‌هایی را تجربه کرده‌اند، که نشان می‌دهد مضرات مرتبط با شاهدانه محدود به افراد آسیب‌پذیر از نظر پزشکی نیست. [۲۳]

تحریک‌پذیری در زوال عقل

تحریک‌پذیری یکی از آزاردهنده‌ترین علائم نوروپسی‌کیاتری زوال عقل است و اغلب باعث فرسودگی مراقبان، بستری در بیمارستان و قرارگیری در مراکز مراقبت طولانی‌مدت می‌شود. گزینه‌های دارویی فعلی، مانند ضد روان‌پریشی‌ها، تنها فایده اندکی دارند و خطرات جدی نیز به همراه دارند، بنابراین جای تعجب نیست که شاهدانه به‌عنوان یک جایگزین بالقوه، توجه فزاینده‌ای را به خود جلب کرده است.

چندین کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده کوچک، کانابینوئیدها را برای تحریک‌پذیری آزمایش کرده‌اند، با نتایج متفاوت. به‌طور قابل‌توجهی، مطالعاتی که از دوزهای پایین THC استفاده کرده‌اند، عمدتاً منفی بوده‌اند، [۲۴,۲۵] در حالی که کارآزمایی‌های اخیر با استفاده از دوزهای بالاتر، مانند THC مصنوعی یا روغن CBD/THC، کاهش قابل‌توجهی در تحریک‌پذیری نشان داده‌اند. [۲۶,۲۷] یک کارآزمایی چند مرکزی بزرگ از دِرونابینول در حال انجام است و نتایج اولیه نشان‌دهنده کاهش قابل‌توجه تحریک‌پذیری با تحمل‌پذیری خوب است. [۲۸] خواب‌آلودگی شایع‌ترین عارضه جانبی است، اگرچه اغلب با تنظیم دوز قابل کنترل است. تا زمانی که کارآزمایی‌های بزرگ‌تر و منتشرشده راهنمایی‌های روشن‌تری ارائه دهند، کانابینوئیدها همچنان یک گزینه محتاطانه و جذاب هستند – بعید است که جایگزین مداخلات رفتاری خط اول شوند، اما می‌توانند در مواردی که استراتژی‌های مرسوم جواب نمی‌دهند، مفید باشند.

دکتر سولومون و دکتر گرینشتاین

دکتر سولومون سرپرست کلینیکی خدمات روان‌پزشکی سالمندان در انستیتو سلامت روان هانتسمن و استاد دستیار بالینی روان‌پزشکی و استاد دستیار افتخاری پزشکی در بخش سالمندان دانشگاه یوتا در شهر سالت‌لیک است. دکتر گرینشتاین روان‌پزشک سالمندان در مطب خصوصی در دنور، کلرادو، روان‌پزشک حاضر در برنامه بازدید MGH در بیمارستان عمومی ماساچوست در بوستون، ماساچوست، و استاد همکار بالینی در دانشگاه راکی ویستا در پارکر، کلرادو است.

منابع

1. Han BH, Sherman S, Mauro PM, et al. Demographic trends among older cannabis users in the United States, 2006-13. Addiction. 2017;112(3):516-525.
2. Han BH, Yang KH, Cleland CM, Palamar JJ. Trends in past-month cannabis use among older adults. JAMA Intern Med. 2025;185(7):881-883.
3. Solomon HV, Greenstein AP, DeLisi LE. Cannabis use in older adults: a perspective. Harv Rev Psychiatry. 2021;29(3):225-233.
4. Yang KH, Kaufmann CN, Nafsu R, et al. Cannabis: an emerging treatment for common symptoms in older adults. J Am Geriatr Soc. 2021;69(1):91-97.
5. Kaufmann CN, Kim A, Miyoshi M, Han BH. Patterns of medical cannabis use among older adults from a cannabis dispensary in New York State. Cannabis Cannabinoid Res. 2022;7(2):224-230.
6. Arora K, Qualls SH, Bobitt J, et al. Older cannabis users are not all alike: lifespan cannabis use patterns. J Appl Gerontol. 2021;40(1):87-94.
7. State medical cannabis laws. National Conference of State Legislators. Updated June 27, 2025. Accessed July 15, 2025. https://www.ncsl.org/health/state-medical-cannabis-laws
8. Giordano G, Brook CP, Ortiz Torres M, et al. Accuracy of labeled THC potency across flower and concentrate cannabis products. Sci Rep. 2025;15(1):20822.
9. Mangoni AA, Jackson SHD. Age-related changes in pharmacokinetics and pharmacodynamics: basic principles and practical applications. Br J Clin Pharmacol. 2004;57(1):6-14.
10. Huestis MA. Human cannabinoid pharmacokinetics. Chem Biodivers. 2007;4(8):1770-1804.
11. Balachandran P, Elsohly M, Hill KP. Cannabidiol interactions with medications, illicit substances, and alcohol: a comprehensive review. J Gen Intern Med. 2021;36(7):2074-2084.
12. Volkow ND, Swanson JM, Evins AE, et al. Effects of cannabis use on human behavior, including cognition, motivation, and psychosis: a review. JAMA Psychiatry. 2016;73(3):292-297.
13. Auer R, Vittinghoff E, Yaffe K, et al. Association between lifetime marijuana use and cognitive function in middle age: the Coronary Artery Risk Development in Young Adults (CARDIA) study. JAMA Intern Med. 2016;176(3):352-361.
14. McKetin R, Parasui P, Cherbuin N, et al. A longitudinal examination of the relationship between cannabis use and cognitive function in mid-life adults. Drug Alcohol Depend. 2016;169:134-140.
15. Meier MH, Caspi A, Knodt AR, et al. Long-term cannabis use and cognitive reserves and hippocampal volume in midlife. Am J Psychiatry. 2022;179(5):362-374.
16. Gruber SA, Sagar KA, Dahlgren MK, et al. The grass might be greener: medical marijuana patients exhibit altered brain activity and improved executive function after 3 months of treatment. Front Pharmacol. 2018;8:983.
17. Gruber SA, Sagar KA, Dahlgren MK, et al. Splendor in the grass? a pilot study assessing the impact of medical marijuana on executive function. Front Pharmacol. 2016;7:355.
18. Sznitman SR, Vulfsons S, Meiri D, Weinstein G. Medical cannabis and cognitive performance in middle to old adults treated for chronic pain. Drug Alcohol Rev. 2021;40(2):272-280.
19. Stypulkowski K, Thayer RE. Long-term recreational cannabis use is associated with lower executive function and processing speed in a pilot sample of older adults. J Geriatr Psychiatry Neurol. 2022;35(5):740-746.
20. Maynard M, Paulson D, Dunn M, Dvorak RD. Relationship between cannabis use and immediate, delayed, and working memory performance among older adults. Cannabis. 2023;6(2):22-29.
21. Asbridge M, Hayden JA, Cartwright JL. Acute cannabis consumption and motor vehicle collision risk: systematic review of observational studies and meta-analysis. BMJ. 2012;344:e536.
22. DiGuiseppi CG, Smith AA, Betz ME, et al; LongROAD Research Team. Cannabis use in older drivers in Colorado: the LongROAD study. Accid Anal Prev. 2019;132:105273.
23. Han BH, Brennan JJ, Orozco MA, et al. Trends in emergency department visits associated with cannabis use among older adults in California, 2005–2019. J Am Geriatr Soc. 2023;71(4):1267-1274.
24. van den Elsen GAH, Ahmed AIA, Verkes RJ, et al. Tetrahydrocannabinol for neuropsychiatric symptoms in dementia: a randomized controlled trial. Neurology. 2015;84(23):2338-2346.
25. van den Elsen GAH, Ahmed AIA, Verkes RJ, et al. Tetrahydrocannabinol in behavioral disturbances in dementia: a crossover randomized controlled trial. Am J Geriatr Psychiatry. 2015;23(12):1214-1224.
26. Hermush V, Ore L, Stern N, et al. Effects of rich cannabidiol oil on behavioral disturbances in patients with dementia: a placebo controlled randomized clinical trial. Front Med (Lausanne). 2022;9:951889.
27. Herrmann N, Ruthirakuhan M, Gallagher D, et al. Randomized placebo-controlled trial of nabilone for agitation in Alzheimer’s disease. Am J Geriatr Psychiatry. 2019;27(11):1161-1173.
28. Rosenberg PB, Forester BP. Dronabinol for agitation in Alzheimer’s disease. Presented at: International Psychogeriatric Association Meeting; September 25-27, 2024; Buenos Aires, Argentina.

منبع