آیا در حالت بقا گیر کرده‌اید؟ واقعیت «مد بقا» چیست؟

در دنیای امروز، اصطلاح «مد بقا» (Survival Mode) به یکی از کلمات پرکاربرد در حوزه سلامت روان تبدیل شده است. اما بسیاری از افرادی که از این اصطلاح استفاده می‌کنند، درک درستی از معنای واقعی آن ندارند. به عنوان یک متخصص درمان آسیب‌های روانی، شاهد افزایش تعداد مراجعینی هستم که با این باور به کلینیک مراجعه می‌کنند که در حالت بقا به سر می‌برند. اما منبع این باور غلط چیست؟ نه متخصصان پزشکی، بلکه چت‌بات‌های هوش مصنوعی، پست‌های شبکه‌های اجتماعی و افراد تأثیرگذار خوش‌نیت که درک نادرستی از این اصطلاح دارند، عامل اصلی این برداشت ناصحیح هستند.

روشن کردن معنای واقعی زندگی در «مد بقا» تنها به تصحیح زبان محدود نمی‌شود. این موضوع به نجات افراد از آسیب‌های ناشی از تشخیص نادرست و استفاده ناصحیح از اصطلاحات فنی مربوط می‌شود.

این سردرگمی بی‌ضرر نیست. افرادی که واکنش‌های طبیعی به استرس را تجربه می‌کنند، به این باور می‌رسند که دچار اختلال عصبی مزمن هستند یا در آستانه آن قرار دارند. به طور طعنه‌آمیز، همین باور می‌تواند اختلال مورد نظر را ایجاد کند. استفاده نادرست از این اصطلاح نه تنها زبان را تحریف می‌کند، بلکه می‌تواند باعث رنج و عذاب شود.

بخشی از این سردرگمی ممکن است از این تصور ناشی شود که مدارهای بقا و مد بقا، هر دو اصطلاحی که در ادبیات آسیب‌های روانی به کار می‌روند، یکسان هستند. اما اینطور نیست. در اینجا به تفاوت‌های آنها اشاره می‌کنیم:

مدارهای بقا در مقابل مد بقا

مدارهای بقا: برنامه‌های ذاتی مغز هستند که در مواجهه با خطر قریب الوقوع فعال می‌شوند. اینها واکنش‌های اضطراری هستند که برای بسیج شما در برابر تهدیدات شدید طراحی شده‌اند. وقتی قبل از ارائه یک سخنرانی قلبتان تند می‌زند یا در طول یک بحث احساس انرژی می‌کنید، این سیستم سمپاتیک شماست که در حال کار است، نه مد بقا.

فشار دادن ناگهانی ترمز برای جلوگیری از تصادف یا احساس ضعف در پاها هنگام گرفتار شدن در اشتباه، نشان‌دهنده‌ی فعال شدن شدید مدارهای بقا برای محافظت از شما در برابر احتمال آسیب جدی است. به طور طبیعی، این مدارها پس از برطرف شدن تهدید خاموش می‌شوند.

مد بقا: برعکس، حالت مزمن و ناسازگارانه‌ای است که در آن مدارهای بقا غیرفعال نمی‌شوند. سیستم عصبی مدت‌ها پس از برطرف شدن خطر، به هشدار دادن ادامه می‌دهد و بدن را طوری عمل می‌کند که انگار همه چیز یک تهدید است – به جای بازگشت به تعادل، به طور مداوم برنامه‌های بقا را اجرا می‌کند.

همانطور که در کتاب جدیدم، «عمق زخم چقدر است؟» توضیح می‌دهم، «مد بقا فرآیندی گسترده‌تر را توصیف می‌کند که در آن سیستم کاملاً به سمت تشخیص تهدید و محافظت از خود متمایل می‌شود و اغلب تفکر انتقادی یا انعطاف‌پذیری عاطفی را نادیده می‌گیرد.»

به آن مانند یک سیستم امنیتی منزل فکر کنید. یک سیستم عادی متجاوز را تشخیص می‌دهد، زنگ هشدار را به صدا در می‌آورد و سپس ریست می‌شود. مد بقا، نشان دهنده‌ی نقص عملکرد سیستم است – هشدارها به طور مداوم به صدا در می‌آیند و هر سایه یا صدایی را مانند یک ورود غیرمجاز تلقی می‌کنند.

امروزه هیچ‌کس از انتشار تفسیرهای نادرست و اطلاعات غلط در شبکه‌های اجتماعی تعجب نمی‌کند، اما چت‌بات‌های هوش مصنوعی بارها و بارها تکرار می‌کنند که مد بقا، فعال‌سازی اولیه برای محافظت از ما در برابر خطر است. اگر این درست بود، ما بیشتر عمر خود را در مد بقا می‌گذراندیم، زیرا سیستم عصبی سمپاتیک دائماً فعال است و استرس تجربه‌ای اجتناب‌ناپذیر در زندگی است.

چسبیدن به زبان دراماتیک «مد بقا» بدون درک تمایز بالینی می‌تواند افراد را به سمت نقش قربانی سوق دهد. اگر کسی دچار استرس، اضطراب یا غلبه‌ی عاطفی است، بلافاصله تشخیص می‌دهد: «من در مد بقا هستم» و بنابراین «من آسیب دیده‌ام».

مهم است بدانیم که تمام فعال شدن سیستم عصبی سمپاتیک پاتولوژیک نیست. در بیشتر موارد، پاسخ‌های استرسی ما مناسب و سازگار هستند.

همانطور که شکل نشان می‌دهد، تنها فعال‌سازی شدید، مدارهای بقا واقعی – واکنش‌های جنگ یا گریز در مورد سیستم سمپاتیک – را فعال می‌کند که از ما در لحظات تهدید کننده‌ی زندگی محافظت می‌کنند. تپش قلب قبل از یک سخنرانی یا تعریق کف دست در یک مکالمه دشوار، نشانه‌ای از مد بقا نیستند؛ بلکه نشانه‌ی این است که سیستم شما دقیقاً همانطور که باید عمل می‌کند.

عواقب برچسب‌زنی اشتباه: رنج غیرضروری

برچسب‌زنی نادرست باعث ایجاد زنجیره‌ای از رنج‌های غیرضروری می‌شود:

۱. شکل‌گیری هویت کاذب: افراد نتیجه می‌گیرند که «سیستم عصبی من خراب است». به جای حل مشکلات واقعی، به دنبال رفع اختلالات غیرموجود هستند.

۲. اتلاف انرژی: زمان صرف «خروج از مد بقا» با تکنیک‌های تنظیم می‌شود، در حالی که مشکلات ارتباطی، غم یا تعیین مرزها بدون رسیدگی باقی می‌مانند. یکی از مراجعین اعتراف کرد که تلاش برای حفظ آرامش خود به منبع استرس تبدیل شده است.

۳. درماندگی آموخته شده: باور به داشتن یک بیماری عصبی مزمن، حس ناتوانی را تقویت می‌کند. چرا باید در ارتباطات تلاش کرد وقتی فکر می‌کنید مغز شما اساساً خراب است؟

۴. تأخیر در بهبودی: هزینه‌ی غم‌انگیز این امر، اجتناب از کار عاطفی واقعی – پردازش فقدان، برطرف کردن ترس یا مواجهه با درد عاطفی – است، زیرا مشکل به اشتباه به عنوان یک بیماری عصبی برچسب‌گذاری شده است.

تشخیص مد بقا: علائم و پارادوکس

مد بقا مزمن وجود دارد و جدی است. ممکن است نیاز به کمک حرفه‌ای داشته باشد، نه فقط شیرجه‌ی آب سرد یا راه‌حل‌های سریع. علائم آن عبارتند از:

• هوشیاری بیش از حد (هایپرویلجنس): که حتی در محیط‌های امن نیز کاهش نمی‌یابد.
• اختلالات خواب مداوم: که مربوط به استرس‌های فعلی نیست.
• بی‌حسی یا جدایی مداوم.
• افزایش علائم جسمی استرس مزمن.
• ناتوانی در احساس امنیت حتی زمانی که از نظر عینی ایمن هستید.

در اینجا یک پارادوکس وجود دارد: اگر می‌توانید با اطمینان مد بقا را در خود تشخیص دهید، احتمالاً در آن نیستید. مد بقا واقعی اغلب همان خودآگاهی لازم را برای قضاوت مختل می‌کند.

سیستم عصبی وقتی در فرآیندهای طبیعی آن تداخل ایجاد نکنیم، به طرز قابل توجهی مقاوم است. بیشتر واکنش‌های استرسی سازگار هستند، نه ناکارآمد. بیشتر دردهای عاطفی اطلاعات هستند، نه بیماری.

وقتی از پاتولوژیک کردن واکنش‌های طبیعی انسان دست می‌کشیم و در عوض از خود می‌پرسیم که احساسات ما چه چیزی را می‌خواهند به ما بیاموزند، به رشد، سازگاری و بهبودی دسترسی پیدا می‌کنیم.

بنابراین، دفعه‌ی بعد که کسی اصرار کرد که شما در «مد بقا» گیر کرده‌اید، مکث کنید. شاید اصلاً گیر نکرده‌اید. شاید شما فقط انسان هستید – که در حال تجربه کردن احساسات انسانی در پاسخ به چالش‌های انسانی هستید. و شاید این دقیقاً همان چیزی باشد که قرار است اتفاق بیفتد.

منبع