نه واشنگتن و نه تهران هیچکدام خواهان فروپاشی کامل فرآیند صلح نیستند، اما دیپلماتها میگویند انتظار مسیری پر از چالش و بیاعتمادی را دارند.
شروع پر چالش برای دیپلماسی ایالات متحده و جمهوری اسلامی
به گزارش واضح به نقل از واشنگتن پست، مذاکرهکنندگان ایرانی و آمریکایی یک ماراتن ۶۰ روزه را برای خود تعیین کردهاند تا یادداشت تفاهم (MOU) مبهمی را که روز چهارشنبه توسط دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا امضا شد، به یک توافق صلح نهایی و همهجانبه تبدیل کنند.
اما اکنون این مهلت به ۵۹ روز کاهش یافته است. هرجومرج و آشفتگی که با وجود تنگتر شدن زمان به وجود آمده، نشان میدهد که چقدر عدم قطعیت پیش از حلوفصل کامل جنگ و دیگر مسائل پیچیده، از جمله آینده برنامه هستهای ایران، باقی مانده است.
چالشهای عظیم این مسیر روز شنبه زمانی برجسته شد که ارتش ایران اعلام کرد در پاسخ به حملات اسرائیل به لبنان، تنگه هرمز را مسدود میکند. این بیانیه ارتش ایران درست زمانی صادر شد که کشتیهای سرگردان با احتیاط حرکت خود را از این آبراه استراتژیک آغاز کرده بودند.
تغییرات ناگهانی در برنامه سفر دیپلماتها به سوئیس
دهها دیپلمات، خبرنگار و فعال روز جمعه در زوریخ برای آغاز مرحله بعدی گفتگوها گردهم آمدند. قرار بود مراسم امضای توافقی با حضور جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران برگزار شود و پس از آن، تیمهای مذاکرهکننده در بورگناشتوک، یک تفرجگاه سوئیسی که مکانی آشنا برای این نوع دیپلماسی است، مستقر شوند.
ایران ابتدا با اشاره به حملات اسرائیل در جنوب لبنان، اعزام هیئت خود را لغو کرد. اما ساعاتی بعد، رسانههای دولتی ایران گزارش دادند که یک تیم بلندپایه ایرانی عازم سوئیس شده است. ونس نیز در راه بود و قرار بود روز یکشنبه وارد شود.
سخنگوی کاخ سفید اواخر روز پنجشنبه و پس از تصمیم به به تعویق انداختن سفر ونس گفت: «لورژستیک این مذاکرات هرگز ساده یا قابل پیشبینی نبوده است.»
تلاش میانجیگران بینالمللی برای حفظ روند مذاکرات
میانجیگرانی که ماهها این گفتگوها را هدایت کردهاند، گفتند که در حال تلاش هستند تا مانع از فروپاشی کل این فرآیند توسط اختلافات اخیر شوند.
تا بعدازظهر جمعه در خاورمیانه، آنها موفق شدند آتشبس میان اسرائیل و حزبالله، گروه شبهنظامی تحت حمایت ایران را برقرار کنند. تا صبح شنبه نیز به نظر میرسید برنامهریزیها برای پیشبرد گفتگوها در قالب کوچکتری میان عباس عراقچی، استیو ویتکوف (فرستاده ترامپ) و جرد کوشنر (داماد رئیسجمهور سابق) در حال انجام است؛ هرچند حملات شبانه اسرائیل که منجر به کشته شدن حداقل پنج نفر در جنوب لبنان شد، مانع احتمالی دیگری را ایجاد کرد.
خبرگزاری نیمهرسمی تسنیم روز شنبه گزارش داد: «مذاکرات از طریق میانجیگران در حال انجام است. در صورت فراهم شدن شرایط برای آغاز گفتگوها، بیانیهای صادر خواهد شد.»
یک مقام پاکستانی مطلع از گفتگوها روز جمعه به شرط ناشناس ماندن گفت: «پاکستان با تهران و دیسی در تماس است و تلاش میکند این موانع کوچک را برطرف کند. وظیفه اصلی این دو طرف، پایبندی به یادداشت تفاهم (MOU) است و این راه پیش رو است. با این حال، با توجه به تاریخچه پیچیده و ماهیت روابط دو طرف و سپس این جنگ، نمیتوان وجود موانع را نادیده گرفت.»
اهداف استراتژیک واشنگتن و تهران در توافق جدید
میانجیگران و تحلیلگران میگویند نه واشنگتن و نه تهران مایل نیستند فرآیند صلح به طور کامل شکست بخورد. کاخ سفید به وضوح اعلام کرده است که اولویت اصلیاش بازگشایی تنگه هرمز و به حرکت درآوردن نفتکشها است. از سوی دیگر، ایران در حالی که تمایل دارد همزمان با آغاز گفتگوها از حزبالله حمایت کند، بعید است به طور کامل از توافقی که لغو تحریمها، حفظ ساختار رهبری خود و آزادسازی میلیاردها دلار دارایی مسدود شده را تضمین میکند، دست بکشد.
بسیاری از تحلیلگران – از جمله اسرائیلیها و حتی برخی از جمهوریخواهان کنگره – گفتهاند که به نظر میرسد ترامپ به توافق بدی دست یافته است و از یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای به دلیل خواستههای بسیار ناچیز از ایران انتقاد کردهاند.
بلال ساب، مدیرعامل ارشد اندیشکده TRENDS US در واشنگتن و مقام سابق پنتاگون در دولت اول ترامپ، گفت: «هرچقدر هم که صحنه لبنان ناپایدار و متشنج باشد، به احتمال زیاد محاسبات استراتژیک ایران را به طور دراماتیک تغییر نخواهد داد. این تفاهمنامه برای ایران بسیار خوب است و نمیتواند آن را به خاطر حزبالله از دست بدهد.»
دیوار بلند بیاعتمادی میان ایران و دونالد ترامپ
دو طرف همچنین به شدت نسبت به یکدیگر بیاعتماد هستند، که این امر اطمینان کمی ایجاد میکند که توافق در بلندمدت پایدار بماند، حتی اگر آنها موفق شوند بر سر یک برنامه اجرایی به توافق برسند.
به ویژه ایران، ترامپ را نابودکننده توافقات دیگری میداند که پیش از این با غرب به آنها دست یافته بود یا در فرآیند شکلگیری بودند؛ فرآیندی که سوئیس اغلب میزبان آن بوده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، خود در گفتگوهای زمستان گذشته در اینجا حضور داشت که گزارشها نشان میداد در زمینه محدود کردن برنامه هستهای ایران پیشرفتهایی داشته است. چند روز بعد، ترامپ آن مذاکرات را رها کرد و دستور بمباران تهران را صادر کرد که منجر به شهادت آیتالله علی خامنهای، رهبر معظم ایران و بسیاری دیگر از مقامات ارشد شد.
عراقچی همچنین در گفتگوها با دولت اوباما در پاییز ۲۰۱۳ در ژنو و در ژانویه ۲۰۱۵ در زوریخ شرکت داشت که منجر به توافق هستهای (برجام) با ایالات متحده، روسیه، آلمان، فرانسه، بریتانیا و چین شد، اما ترامپ دو سال بعد آن را پاره کرد.
علی واعظ، کارشناس مسائل ایران در گروه بینالمللی بحران (ICG) که روز جمعه در سوئیس حضور داشت و اعلام کرد صبح همان روز با مقامات ارشد ایرانی گفتگو کرده است، گفت: «ایرانیها ترامپ را غیرقابل اعتماد و پیشبینینشدنی میدانند.»
این بار، ایرانیها امیدوارند که تجربه ترامپ از راهاندازی جنگی علیه آنها که نتوانست به بسیاری از اهدافش برسد و آسیبهای سیاسی و اقتصادی شدیدی در داخل آمریکا برجای گذاشت، اوضاع را متفاوت کند.
آزمون بزرگ ترامپ در مهار نتانیاهو
یک هدف بزرگ برای تهران این است که ترامپ را مسئول وادار کردن اسرائیل و نخستوزیر آن، بنیامین نتانیاهو، به پایبندی به مفاد توافق بدانند، هرچند اسرائیل امضاکننده این پیمان نیست و آن را محکوم کرده است.
واعظ گفت: «آنها این موضوع را به عنوان آزمونی میبینند که آیا ترامپ مایل به مهار نتانیاهو هست یا خیر، زیرا در نهایت نتانیاهو میتواند دو ماه دیگر دوباره بمباران ایران را آغاز کند. به همین دلیل است که ایرانیها اصرار دارند این تفاهمنامه اثباتی برای توانایی آنها جهت مذاکره در مورد یک توافق جامعتر با ایالات متحده باشد.»
مقامات دولت آمریکا مایل بودند تشریفات یک مراسم امضای رسمی در سوئیس برگزار شود تا این توافق به عنوان یک دستاورد دیپلماتیک بزرگ جلوه کند. رهبران ارشد، از جمله شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان و دیگر میانجیگران، برای حضور در این مراسم برنامهریزی کرده بودند.
اما ترامپ روز چهارشنبه به طور غیرمنتظرهای این موقعیت را با امضای سندی در جریان شام در کاخ ورسای در حومه پاریس تغییر داد. ترامپ در حالی که سر میزی پر از گل و شمع در کنار امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه نشسته بود، سند را با ماژیک معروف خود امضا کرد. او کاغذ را به مارکو روبیو، وزیر امور خارجه که پشت سرش ایستاده بود داد و سپس به پایین اشاره کرد و به نظر میرسید میگوید «نفت» و سپس به سمت بالا اشاره کرد: «بازار سهام».
شکنندگی توافق در سایه درگیریهای میدانی
به این ترتیب، مراسم امضای برنامهریزیشده تنزل یافت. شهباز شریف و دیگر مقامات برنامههای سفر خود به سوئیس را لغو کردند و این گردهمایی به یک جلسه مذاکره در سطح بالا تغییر ماهیت داد.
سپس روز پنجشنبه، ایران در پی خودداری اسرائیل از عقبنشینی نیروها از جنوب لبنان و ادامه حملات، اعلام کرد که هیچ تیمی را اعزام نخواهد کرد. ایران اقدامات اسرائیل را نقض آشکار ماده اول تفاهمنامه دانست که خواهان «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبههها» توسط ایران، ایالات متحده و «متحدان آنها در جنگ کنونی» است.
همان شب، چهار سرباز اسرائیلی در حمله حزبالله به یک تانک کشته شدند. توافق صلح در آستانه فروپاشی به نظر میرسید، تا اینکه بعدازظهر جمعه آتشبس مجددی میان اسرائیل و حزبالله اعلام شد.
تمایل مقامات ایرانی برای بازگشت به میز مذاکره به توانایی آنها در ادعای پیروزی در جنگ بستگی دارد؛ چرا که حکومت ایران در برابر دو مورد از قدرتمندترین ارتشهای جهان ایستادگی کرده است. این کشور نه تنها پابرجا ماند، بلکه با بستن تنگه هرمز، قطع منابع انرژی، افزایش تورم و قیمت سوخت و تهدید به ایجاد بحران غذایی در برخی مناطق، آشفتگی اقتصادی جهانی ایجاد کرد.
واعظ در پایان گفت: «یکی از دلایلی که آنها معتقدند ترامپ در گذشته آنگونه با آنها رفتار کرد، این بود که او فکر میکرد میتواند از عواقب آن فرار کند. اما اکنون، گزینه جایگزین دیگر فرضی نیست؛ او آن را امتحان کرده و میداند که نتیجهای در بر ندارد، بلکه فقط هزینه و دردسر ایجاد میکند.»
آگهی فردا