خداحافظ جنگل


خداحافظ جنگل
اين قوانين نه از جانب حكومت‌ها بلكه بيشتر از سوي مردماني با فرهنگ غني وضع مي‌شد كه به اهميت حفظ محيط زيست كاملا آگاه بودند و به پاسداري از منابع طبيعي ايمان و اعتقاد از سر آگاهي داشتند. حفظ محيط زيست و پاسداري از آن نيز در تعاليم ديني ايراني‌ها در طول تاريخ و بخصوص با اسلام آوردن آنها ، جايگاه ويژه‌اي داشته است. با اين همه توسعه شهرها و شهر نشيني بتدريج به يك آفت بزرگ براي محيط زيست مبدل شد و جنگل‌ها به دلايلي چند بيشترين آسيب را ديدند .

سازمان خواربار و كشاورزي (فائو) در گزارشي كه روز دوشنبه ‪۱۰‬تير ‪۱۳۸۷‬ منتشر كرد از روند تخريب سريع جنگل‌ها در كشورهاي خاورميانه و از جمله ايران ابراز نگراني كرد. فائو گفت كه هر سال ‪ ۶‬هزار و ‪ ۵۰۰‬هكتار از جنگل هاي ايران در آتش مي‌سوزد و ‪۹۰۰‬هزار متر مكعب چوب از درختان جنگل در ايران توليد مي‌شود.

آخرين مطالعه صورت گرفته در مورد مساحت جنگل‌هاي ايران كه فائو نيز در گزارش خود به آن استناد كرده است ، وسعت كل جنگل‌هاي ايران ‪۱۱/۰۷۵‬ميليون هكتار برآورد مي‌شود و اين به معني سرانه ‪ ۰/۲‬هكتار جنگل براي ايراني هاست و آتش سوزي يكي از علل عمده انهدام جنگل در ايران است . در منطقه خاورميانه و شمال آفريقا از نظر ميزان نابودي مناطق جنگلي ، ايران چهارمين كشور شناخته شده است حال آنكه همين كشور رتبه دوم جنگل كاري را دارد.

بواسطه موقعيت جغرافيايي ويژه و داشتن سرزميني نيمه خشك ، سهم ايران از جنگل‌هاي منطقه بسيار كم و يگانه راه حفظ آنچه موجود است هم در افزايش سطح آگاهي عمومي در ضرورت حفاظت از محيط زيست و در كنار آن اتخاذ و اعمال تدابيري مي‌باشد كه برداشت از همين اندك وسعت جنگل را تا نقطه‌اي كه ممكن است ، كاهش دهد.

فائو مي‌گويد : در شرايطي كه سرانه جنگل در ايران يك سوم متوسط جهاني است ، اين كشور تقريبا تمامي چوب مورد نياز خود را از داخل تامين مي‌كند.

بنا بر آماري ، ميزان توليد چوب در ايران نزديك به ‪ ۹۰۰‬هزار متر مكعب و ميزان واردات اين محصول را ‪ ۸۴‬هزار متر مكعب در سال ذكر شده است .

دانش زيست بوم شناختي امروزه با بهره‌گيري از تمامي دستاورهاي علمي، اقتصادي و اجتماعي خود را تا سطح بالاترين قوانين جهانشمول ارتقا داده است . اين دانش به ما مي‌گويد كه چگونه با اعمال مديريت‌هاي غيرعلمي و ناكارآمد مي‌توان يك زيست بوم را به كلي نابود ساخت و يا در مقابل با ياري جستن از كار كارشناسي و علمي و اعمال مديريت صحيح بر منابع، آن زيست بوم را فعال و پويا حفظ كرد.

تجربه تلخ چند دهه اخير نشان مي‌دهد كه در غياب مديريت علمي، منابع طبيعي چگونه سير قهقرايي به خود گرفته‌اند بسياري از عرصه‌هاي طبيعي كشور رو به نابودي نهاده است. طبيعت نابسامان منابع طبيعي در كشورمان ايران هميشه يكي از مهم‌ترين نگراني‌هايي است كه ذهن طرفداران و كارشناسان محيط زيست را به خود مشغول ساخته است. تشكل‌هاي زيست بوم گرا، همواره نگراني‌هاي خود را از نبود مديريت يكپارچه و علمي بر منابع طبيعي كشور اعلام كرده و تا حد توان خود كوشيده‌اند تا با طرح مفاهيم نظري در اين حوزه به تغيير نگرش جامعه كمك نمايد.

سرنوشت جنگل‌هاي ايران يك تراژدي تمام عيار زيست محيطي است. روند تخريب و تبديل روبه گسترش جنگل‌هاي كشور، آينده اين زيست بوم حياتي را در هاله اي از ابهام فرو برده است. فقر نظر نسبت به سازه‌هاي طبيعي عمده‌ترين دليل و بي‌ثباتي و تغييرات پي درپي در نظام مديريت جنگلداري كشور د ركنار عوامل متعدد ديگر باعث شده است كه نتوانيم بين بهره برداري از جنگل و حفظ آن هماهنگي ايجاد كنيم.

تاريخچه جنگلداري در ايران به سال ‪ ۱۲۹۸‬برمي گردد. در اين سال اولين نهاد متولي جنگل به نام دفتر يا دايره جنگل تشكيل شد. دفتر جنگل در سال ‪ ۱۳۰۰‬به بنگاه جنگل تغيير نام يافت. بعد از آن اداره مستقل جنگلباني در سال ‪ ،۱۳۲۲‬سازمان جنگل‌ها و مراتع كشور در سال ‪ ،۱۳۴۱‬وزارت منابع طبيعي در سال ‪ ،۱۳۴۶‬سازمان جنگل‌ها و مراتع در وزارت كشاورزي و عمران روستايي، ...سازمان جنگل‌ها و مراتع كشور در وزارت جهادسازندگي در سال ‪ ۱۳۷۰‬و سرانجام سازمان جنگل‌ها و مراتع كشور در جهادسازندگي و با ادغام دو وزارت جهاد سازندگي و وزارت كشاورزي و تشكيل وزارت جهاد كشاورزي در اين وزارتخانه ، آخرين نهاد مسوول اداره جنگل در طول هشت دهه گذشته بوده است.

تغيير و تحول پي درپي در نظام اداره جنگل لطمه‌هاي زيادي به برنامه ريزي و اتخاذ تدابير حفاظتي و احياي جنگل‌هاي كشور وارد كرده است. در طول ‪۴‬ دهه گذشته هرگز تصميم گيران و مديران جنگلباني به جز يك دوره بسيار كوتاه ، تخصص جنگلباني نداشته اند.

جالب است بدانيم كشوري كه به سرعت در حال بياباني شدن است، از نگاه مورخان و جغرافي دانان چه وضعيتي داشته است. پروفسور دوپلانول جغرافيدان فرانسوي، ايران باستان را سرزميني پوشيده از جنگل‌ها و بيشه زارها دانسته است. مورخان معتقدند كه يكي از مشكلات عبور لشكريان اسكندر مقدوني، وجود جنگل‌هاي انبوه بوده است. به عنوان مثال، از اصفهان تا دزفول چنان پردرخت بوده است كه از راه‌هاي باريكه جنگل دو نفر همراه با هم قادر به عبور نبوده اند.

بوبك جغرافيدان آلماني كه نخستين نقشه پوشش گياهي ايران را در سال ‪۱۳۳۰‬ تهيه كرده است، مي‌نويسد: مساحت جنگل‌هاي ايران در حدود ‪ ۱/۶‬مساحت جنگل هاي پيشين است.

طبق گزارش فائو در سال ‪ ۱۹۶۰‬ميلادي، سطح جنگل‌هاي شمال ‪ ۳/۶‬ميليون هكتار بوده است. عكس برداريهاي هوايي انجام شده در سال ‪ ،۱۳۳۷‬مساحت جنگل هاي شمال كشور را ‪ ۳/۴‬ميليون هكتار نشان داده است. آماربرداري سال ‪۱۳۶۴‬ از جنگل‌هاي خزري، كل اين جنگل‌ها را ‪ ۱/۹‬ميليون هكتار تعيين كرده كه تنها ‪ ۲۲‬درصد آن از جنگل انبوه با بيش از ‪ ۳۵۰‬متر مكعب چوب در هكتار پوشيده شده است. بررسي‌هاي بيشتر نشان مي‌دهد كه تا يك قرن پيش اين جنگل ها عمدتا بكر و دست نخورده بوده است. تازه‌ترين آمارها درباره وضعيت جنگل هاي شمال كه توسط سازمان حفاظت محيط زيست انتشار يافته است (فروردين ‪ (۱۳۸۳‬نشان مي‌دهد كه مساحت جنگل‌هاي شمال در طول دو دهه گذشته ‪ ۱۷‬درصد كاهش يافته است. در اين مدت استان‌هاي گلستان با ‪ ۲۷‬درصد، گيلان ‪ ۲۲‬درصد و مازندران با ‪ ۲۱‬درصد با كاهش جنگل روبه رو بوده است.

بنابر اعلام سازمان حفاظت محيط زيست، عدم توجه به ارزش‌هاي زيست محيطي و تنوع زيستي، عدم ساماندهي صحيح مراكز جمعيت و مشاغل داخل و حاشيه جنگل، بهره برداري‌هاي مجاز ولي بي‌رويه، غيراصولي و كم زمان، بهره برداري‌هاي غيرمجاز و قاچاق، نبود هماهنگي و نظارت كافي در مديريت و بهره برداري خارج از ضوابط زيست محيطي از معادن داخل جنگل ، جاده‌سازي بدون رعايت ملاحظات زيست محيطي (بيش از ‪ ۶‬هزار كيلومتر)، واگذاري‌هاي بدون برنامه در داخل جنگل و تغيير كاربري اراضي جنگلي به دليل بورس بازي و ... از عوامل كاهش مساحت جنگل‌هاي كشور است.

بوبك در سال ‪ ۱۳۳۰‬برآورد كرده است كه در مناطق پست كناره‌هاي درياي خزر، فقط ربع مساحت اوليه حفظ شده است. براساس نظريه وي، در آن زمان در مناطق مرتفع كناره‌اي درياي مازندران كه يك چهارم از جنگل‌هاي بكر را تشكيل مي داده است، يك چهارم تخريب و يك دوم كاملااز بين رفته است. امروزه از جنگل هايي كه روزگاراني جلگه‌هاي گيلان و طوالش به وسعت ‪ ۳۶۰‬هزار هكتار را مي پوشانده، اثري بر جاي نمانده است و از جنگل‌هاي جلگه‌اي مازندران به جز مساحت اندكي كه به صورت ذخيره گاه جنگلي، پارك جنگلي و اثر طبيعي ملي اداره مي‌شود، بقيه تماما از بين رفته و به اراضي مزروعي، ساختمان‌ها و تاسيسات مسكوني و صنعتي و ... تبديل شده است. جنگل‌هاي كوهستاني اين مناطق نيز اكنون تحت شديدترين فشارهاي تخريبي قرار دارد. آمارهاي سازمان جنگل‌ها و مراتع حاكي از آن است كه دام‌هاي محدوده جنگلي شمال كشور به حدود ‪ ۵/۷۹۷‬هزار واحد دامي بالغ مي‌شود و اين در حالي است كه بيش از ‪۴۳۷‬ هزار هكتار اراضي كشاورزي، حاصل از قطع درخت در دل جنگل وجود دارد و سالانه بيش از ‪ ۷۷‬هزار هكتار ديگر تحت آيش است و مهم تر آنكه ميزان مصرف چوب براي هيزم حدود ‪ ۲/۸۷۶/۰۰۰‬مترمكعب و براي ساختن اصطبل بيش از ‪ ۸۴‬هزار متر مكعب است.

سرنوشت جنگل‌هاي بلوط غرب كشور بهتر از جنگل‌هاي شمال نيست. ابعاد تخريب زيست بوم زاگرس هرچه به زمان حال نزديك مي‌شويم وسيع تر و شديدتر است. شادروان كريم ساعي بنيانگذار جنگلباني ايران در سال ‪ ،۱۳۲۱‬مساحت جنگل‌ها و بيشه زارهاي غرب كشور را ‪ ۱۰‬ميليون هكتار برآورد كرده بود .

فائو در سال ‪ ۱۳۴۰‬مساحت جنگل‌هاي اين منطقه را ‪ ۵‬ميليون هكتار تخمين زده بود و پروفسور تريگوبو در سال ‪ ۱۳۴۹‬وسعت اين مناطق را ‪ ۳۴۴۸۰۰‬هكتار اعلام مي دارد. آنچه در اين زيست بوم روي داده است به يك فاجعه بيشتر شبيه است تا يك تخريب معمولي. ميلياردها تن خاك حاصلخيز اين منطقه فرسايش يافته و با اندك باد و باراني شسته مي‌شود و در پشت سدها و آبگيرها و مصب‌هاي رودخانه‌ها و درياچه‌ها ته‌نشين مي‌شود. نابودي پوشش گياهي در اين منطقه به حدي است كه بنابه اذعان سازمان برنامه و بودجه، تجديدپذيري طبيعي در اين جنگل ها، عملاغيرممكن است و بالغ بر ‪ ۱۸۶‬گونه گياهي ناياب در معرض نابودي قرار دارند.
 چهارشنبه 12 تير 1387     




شما هم رأی دهید